Có vai trò nhất định trong việc góp phần bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống, song đang gặp khó khăn để duy trì hoạt động là thực trạng chung của gần 30 bảo tàng tư nhân (BTTN) tại Việt Nam. Mặc dù số lượng BTTN trên cả nước đã tăng hơn ba lần so với thống kê từ năm 2008, nhưng có một thực tế là phần lớn các cơ sở này đều lâm vào tình trạng thiếu vốn, hoạt động đơn lẻ, thiếu sự liên kết không gian trưng bày hạn chế, vắng khách du lịch và mở cửa một cách cầm chừng... Bỏ công sức, tiền bạc và thời gian để mang các hiện vật, cổ vật có giá trị đến với công chúng, nhưng nhiều cơ sở bảo tàng ngoài công lập còn chịu không ít hư hỏng, thiệt hại, mất mát từ sự thiếu ý thức của một số khách tham quan. Tiêu biểu là trường hợp vụ cháy hiện vật nhà sàn cổ của quan lang Mường tại Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường (tỉnh Hòa Bình) xảy ra năm 2013. Chính những khó khăn ấy đã khiến nhiều BTTN đứng trước nguy cơ đóng cửa, đồng thời khiến không ít cá nhân sở hữu nhiều bộ sưu tập quý giá vẫn đang do dự, e ngại trong việc xây dựng BTTN.
Kể từ khi phong trào tư nhân mở bảo tàng ra đời đến nay, một số hạn chế của những cơ sở trưng bày đã được chỉ ra như: kinh doanh thiếu bài bản, hiện vật nghèo nàn, công tác truyền thông yếu kém…
Thế nhưng, đây cũng là thực trạng chung của hệ thống bảo tàng trên cả nước. Ngay cả các đơn vị trực thuộc các bảo tàng công lập dù có cơ chế hỗ trợ vẫn đang phải đối mặt với không ít khó khăn trong duy trì, nâng cao chất lượng hoạt động phục vụ. Trong khi đó, phần lớn chủ sở hữu BTTN đều là những người mở cơ sở tham quan xuất phát từ lòng đam mê và tình yêu với hiện vật, cổ vật văn hóa, lịch sử. Ngoại trừ một số cá nhân có hiểu biết về kinh tế, có năng lực kinh doanh cùng nguồn vốn lớn và sự may mắn như doanh nhân Nguyễn Văn Tưởng với Bảo tàng Trầm hương Khánh Hòa, doanh nhân Hoàng Văn Thông với Bảo tàng Hoàng Long hay họa sĩ Thành Chương với khu Việt phủ mang tên mình, phần lớn các giám đốc BTTN đều là những người có điều kiện sống và công việc bình thường. Danh xưng "giám đốc" chỉ là cách gọi để phù hợp với tư cách pháp nhân nhưng thực chất, nhiều người hoàn toàn đơn độc với niềm đam mê mở cửa bảo tàng phục vụ khách tham quan. Phần nhiều trong số họ mở cửa bảo tàng miễn phí hoặc bán vé với giá tượng trưng để cổ động cho những giá trị cao đẹp như "lưu giữ lại những kỷ vật một thời của dân tộc cho thế hệ mai sau" (Cựu chiến binh Nguyễn Mạnh Hiệp với Bảo tàng Chiến tranh), "gìn giữ và thể hiện tấm lòng tri ân đồng đội, những người đã ngã xuống vì quê hương, đất nước đồng thời nhắc nhở cho các thế hệ mai sau hiểu thêm ý nghĩa của hòa bình, tự do" (Cựu chiến binh Lâm Văn Bảng với Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày). Giản dị hơn, chủ nhân của hai bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá và bảo tàng Fito (trưng bày các hiện vật về y học cổ truyền) chỉ với ý đồ giới thiệu, lưu giữ những giá trị liên quan đến công việc truyền thống của mình. Các trường hợp khác như bảo tàng Lê Bá Ðảng, bảo tàng Nguyễn Văn Huyên, bảo tàng tranh Nguyễn Tư Nghiêm là các công trình được người thân, người hâm mộ các danh nhân này sáng lập với mục đích tưởng niệm công lao và cống hiến của họ cho văn hóa, nghệ thuật nước nhà. Chính vì lẽ đó, bên cạnh những nhược điểm cần có giải pháp khắc phục, sửa chữa như nhận xét của một số chuyên gia, nhà báo về các BTTN như "nghiệp vụ yếu, không được đào tạo bài bản về bảo tàng hay trưng bày", "dưới ngưỡng chuyên nghiệp", "hiện vật thứ cấp",… cũng cần có sự cảm thông với những người đang làm công tác này trên tinh thần không vụ lợi. Trên thực tế, hơn ai hết chủ nhân của các BTTN hiểu rất rõ các hạn chế và giải pháp cần khắc phục cho không gian trưng bày của mình, nhưng hầu như họ lực bất tòng tâm.
Ừ lâu, một loạt khó khăn, điểm yếu của các BTTN đã được nhiều chuyên gia và chính giám đốc các cơ sở này thừa nhận. Tuy nhiên, sau tất cả, vấn đề muôn thuở vẫn là câu chuyện… kinh phí. Nhiều ý kiến cho rằng, vấn đề kinh phí có thể được giải quyết qua bài toán "thu hút khách tham quan". Nhưng do tính chất của từng loại hiện vật, do mục đích và yêu cầu của từng nhà sưu tầm khi hiến tặng cho BTTN, vấn đề thu phí tại các cơ sở BTTN tại Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung không hề đơn giản. Hiện nay, nhiều BTTN có đề tài lịch sử, nhất là chủ đề chiến tranh cách mạng đã và đang chủ động mở cửa tự do để thu hút khách tham quan nhưng vẫn vắng khách. Mặt khác, nếu không có vốn lớn, nhà sưu tầm khó có thể trang trải kinh phí cho những công việc như xây dựng cơ sở trưng bày khang trang, hiện đại, bảo quản và bổ sung hiện vật, liên kết với các doanh nghiệp du lịch lữ hành hay thực hiện các chiến dịch quảng bá cho BTTN. Ngay cả chuyện tưởng chừng đơn giản như quảng bá rộng rãi để khách du lịch đến BTTN thông qua mạng xã hội cũng đòi hỏi một ngân khoản đáng kể để trả phí cho nhà mạng và người quản lý fanpages, website. Thiếu đất, thiếu vốn, nhiều người phải xoay xở để giải bài toán khó về việc duy trì hoạt động của BTTN trên không gian sống của mình. Hai bảo tàng về chiến tranh của ông Nguyễn Mạnh Hiệp và Lâm Văn Bảng xuất hiện thường xuyên trên nhiều báo, đài… nhưng đến nay vẫn chỉ nằm trong không gian của gia đình. Thậm chí, Bảo tàng cổ vật Tràng An còn "ở nhờ" tại Bảo tàng Hà Nội trong khi chủ nhân vẫn đang tìm kiếm một không gian dự kiến lên đến 4.000 m2 để trưng bày các bộ sưu tập tâm huyết của đời mình.
Bên cạnh những mặt hạn chế khiến BTTN chưa thu hút khách du lịch, cũng phải thừa nhận một thực tế nhiều người hiện nay không có thói quen tham quan bảo tàng để tìm hiểu kiến thức về lịch sử, văn hóa truyền thống mà cha ông để lại. Ðiều này khiến cho nhiều chủ sở hữu BTTN như họa sĩ Thành Chương ái ngại khi coi "đứa con tinh thần" của mình là một bảo tàng đích thực. Vẫn đang tồn tại một bộ phận trong đó có không ít người trẻ tuổi, thiếu quan tâm, thậm chí phần nào thờ ơ với các giá trị lịch sử, văn hóa của đất nước, dân tộc mà minh chứng rõ ràng nhất là một tỷ lệ không nhỏ thí sinh có điểm môn Lịch sử dưới mức trung bình trong kỳ thi Trung học phổ thông quốc gia vừa qua. Ðể góp phần tạo chuyển biến trong vấn đề này, các cơ quan chức năng, cụ thể là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch (VHTTDL) cùng các đơn vị trực thuộc như Tổng cục Du lịch, Cục Di sản văn hóa, Cục Văn hóa cơ sở,… cần phát động các phong trào khuyến khích nhân dân, khách du lịch tham quan bảo tàng. Bởi lẽ, tuyên truyền, giới thiệu, quảng bá về lịch sử bằng phương pháp trực quan qua những hình ảnh và hiện vật chính là một trong các biện pháp ưu việt để mọi tầng lớp nhân dân, bạn bè quốc tế tiếp cận với các giá trị truyền thống. Thu hút nhân dân và khách du lịch đến bảo tàng là một nhiệm vụ không dễ, nhưng không thiếu các giải pháp, cơ hội nếu biết tận dụng đúng thời điểm. Hay thay vì tổ chức các hoạt động vui chơi thuần túy, gây lãng phí, các trường đại học, trường phổ thông các cấp có thể tổ chức hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt hè tại BTTN để sinh viên, học sinh vừa được vui chơi, vừa được học hỏi…
Trong những năm qua, nhiều chủ trương, chính sách về khuyến khích xã hội hóa đối với các hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, dạy nghề, y tế, văn hóa, thể thao, môi trường đã có ảnh hưởng tích cực đối với sự duy trì phát triển của các cơ sở BTTN tại Việt Nam. Bên cạnh đó là sự hỗ trợ của Bộ VHTTDL với các BTTN qua những khoản đầu tư, chương trình tập huấn về lưu giữ, bảo tồn hiện vật, hoạt động giám định hiện vật... Khi xã hội hóa hoạt động bảo tàng là xu thế phát triển chung của thế giới thì Việt Nam không phải là ngoại lệ. Ðiều đó đòi hỏi các cơ quan chức năng cần nỗ lực hơn nữa trong công tác tuyên truyền, vận động, cũng như tạo hành lang pháp lý thích hợp cho mô hình BTTN tiếp tục nhân rộng. Về phía các BTTN, cần phát huy tinh thần liên kết, hợp tác trong công tác lưu giữ, trao đổi, trưng bày hiện vật; vận động các nhà sưu tầm nhỏ, lẻ đóng góp, bổ sung hiện vật quý. Ðối với những người quan tâm đến lịch sử và cổ vật, nên tích cực tham gia, quảng bá lan tỏa các giá trị này. Hy vọng với những nỗ lực như vậy sẽ có thêm nhiều BTTN có chất lượng, thu hút được nhiều khách tham quan.
