Cụ Ðào hỏi: "Ở nhà, con có học hỏi chút ít võ nghệ gì không?".
- Bẩm cụ, con chưa hề biết - anh bạn trẻ thưa.
- Tiếc quá, con được nhiều mặt, chỉ thiếu mặt này, vậy cho con trở về nhà học nửa năm võ nghệ, chú ý học nhiều về môn sử dụng binh khí rồi trở lại đây sẽ nhận ngay, bởi ở đây hiện giờ không có điều kiện chỉ bảo con mặt này.
Câu chuyện trên đây nói lên một điều: trước khi là diễn viên hát bội phải là người biết chút ít nghề võ. Các nghệ sĩ trong các gánh hát bội Bình Ðịnh ngày xưa nếu chưa phải là võ sĩ thì ít ra cũng là võ sinh, không luận là nam hay nữ. Chị Hồng Thu, chị Ngọc Cầm vừa là nghệ sĩ có tài do dân phong, vừa là tay võ nghệ cừ khôi. Tại sao vậy?
Như chúng ta đều biết, trong nghệ thuật hát bội (nhất là với hát bội Bình Ðịnh) có hai bộ phận chủ yếu cấu thành: hát và múa. Hát giữ vai trò cuốn hút người xem bằng thẩm mỹ thính giác; múa giữ vai trò cuốn hút người xem bằng thẩm mỹ thị giác. Nói một cách nôm na là hát hay và múa đẹp là hai phương tiện cơ bản đưa nghệ thuật đi vào lòng người bằng hai con đường: bằng mắt và bằng tai. Mà muốn múa đẹp thì phải học võ. Võ thuật vốn là một môn nghệ thuật độc lập, chức năng riêng của nó làm tăng sức lực con người. Thế nhưng khi võ thuật gia nhập vào nghệ thuật hát bội, với tư cách là một thành viên trong cơ cấu tổng hợp của nghệ thuật hát bội, nó vừa vẫn giữ trọn vẹn chức năng vốn có, vừa phát huy tác dụng nghệ thuật biểu diễn tâm lý con người, làm tăng vẻ đẹp phục vụ cuộc sống của con người. Múa trong sân khấu hát bội do hai yếu tố tạo nên: yếu tố võ thuật và yếu tố cuộc sống. Yếu tố cuộc sống là linh hồn của múa, yếu tố võ thuật là thể xác của múa. Nhờ có yếu tố võ thuật mới có thể làm đẹp (tức là cái mà mọi người thường gọi là thẩm mỹ hóa) yếu tố cuộc sống, làm nên cái gọi là thẩm mỹ thị giác nói trên. Không có yếu tố võ thuật thì không gian và thời gian sân khấu hát bội không thể nới rộng đến mức có thể biểu hiện trực tiếp một cách sinh động con ngựa trên sân khấu, nếu là ở kịch nói thì đành bó tay. Cũng không chỉ có thế, hầu hết các loại binh khí của võ thuật đều gia nhập vào sân khấu hát bội như song kiếm, độc kiếm, song phũ, độc phũ, đao, thương, siêu, côn... và nhờ vậy, sân khấu hát bội mới có khả năng biểu hiện chiến tranh (cố nhiên là dạng thức chiến tranh ngày xưa) một cách trực tiếp, nếu người diễn viên hát bội không biết võ nghệ thì làm sao sử dụng binh khí rồi biến chế võ thuật thành thứ chiến tranh của nghệ thuật.
Trong sân khấu hát bội có câu đối: "Dũng dượt dụng binh, bách chiến binh vô huyết nhẫn - Thung dung ẩm tửu, thiên bôi tửu bất túy nhân". Nghĩa là: Hùng dũng ra quân, đánh trăm trận mà giáo gươm không vấy máu - Ung dung ngồi uống rượu, uống đến ngàn chén mà chỉ thấy nhân vật trên sân khấu say chứ người diễn viên không say. Ý nghĩa sâu xa của câu đối chính là nhằm phân biệt sự khác nhau giữa võ thuật sau khi gia nhập vào nghệ thuật hát bội. Lại cũng có trường hợp ở sân khấu hát bội bê nguyên vẹn một bài thảo của võ thuật đưa vào sân khấu như bài múa song kiếm của Ðát Kỷ trong tuồng Trầm hương các: "Gióng ngọn quyền - Cọp vờn thềm - Ðón ngăn bên phải quét sạch khói đen - Sạch khói đen, quét sạch khói đen - Chim bằng xòe cánh trên tầng mây cao vút - Ngã ngựa giả vờ vụt dậy chém phăng - Cọp rình sát đất sang cưỡi rồng chuyển thế - Én liệng hoa lê hai mũi kiếm mở toang". Ðiều đáng tiếc là hiện nay trên sân khấu hát bội, đoạn diễn về bài kiếm này mỗi người một khác, phần do bị thất truyền, phần là do có trường hợp múa chiếu lệ cho có chứ không hợp và đẹp như lời bài thiệu.
Qua đây, tôi muốn nói rằng, võ Bình Ðịnh đã gia nhập vào hát bội Bình Ðịnh khá lâu đời, trở thành một thành viên quan trọng trong cơ cấu tổng hợp của hát bội Bình Ðịnh. Làm cho hát bội Bình Ðịnh mang một sắc thái riêng, nhất là tuồng võ. Ngày nay trong công tác đào tạo đội ngũ diễn viên mới cho sân khấu hát bội, thường khi chúng ta đã bỏ qua giai đoạn dạy võ thuật cho diễn viên, chỉ dạy theo cách cấu tạo chương trình bằng hệ thống động tác như cầu, ký, niêm chỉ... chia thành hai bộ: tay và chân rồi ráp lại, ngỡ thế là khoa học, là cải tiến, rút ngắn được thời gian, nhưng thực chất thì kết quả cuối cùng xem ra điệu bộ rất xấu. Thiết nghĩ, muốn nâng cao chất lượng hát bội Bình Ðịnh phải học tập người xưa về mặt này.
