Về Hội Lim gặp “Cây quan họ”

Sinh ra tại Làng Yên (phường Kinh Bắc – TX Bắc Ninh) - cái nôi của dân ca quan họ nên ông Quyển sớm có niềm đam mê và ý thức gìn giữ, phát huy vốn di sản văn hóa của quê hương. Sau hơn 40 năm cần mẫn sưu tầm, ông đã có một "lưng vốn" về dân ca mà hầu như chưa có ai sánh kịp. Kiến thức đồ sộ này, đã khiến cho nhiều người phải nể phục và còn gọi ông bằng biệt danh "ông chủ của Ngôi nhà Quan họ".

Ngay sau khi hòa bình lập lại, ông Nguyễn Văn Quyển đã "khăn gói" đi theo đoàn điền dã do các nhạc sĩ: Lưu Hữu Phước, Lưu Khâm, Nguyễn Đình Phúc... về các làng quê vùng Kinh Bắc để sưu tầm và lưu giữ các bài hát dân ca quan họ cổ. Nhưng khi đó, ông cũng chưa có ý định sẽ đi sưu tầm, lưu giữ bài hát quan họ. Chỉ vì tò mò và thích thú nghe các cụ hát quan họ mà thôi. Nhưng dần dần trong đầu ông cũng nảy ra suy nghĩ: “Người ta ở xa cũng lặn lội về đây sưu tầm, lưu giữ. Mình ở ngay trên quê hương quan họ sao lại không làm được?" Thế là, ngoài những giờ đứng trên bục giảng làm nhiệm vụ của một thầy giáo của một trường phổ thông cấp 2, ông lại lặn lội tìm về các làng quan họ để tìm gặp các nghệ nhân vừa ghi chép lời, học nhạc vừa tập hát các làn điệu mới. Đặc biệt là khi trai gái làng Yên rủ nhau đi hát giao lưu với các làng trong huyện, ngoài xã như Thanh Sơn, Niềm Xá, Thị Chung đến Làng Nhồi, Làng Ó... thầy giáo Quyển đều có mặt và cặm cụi ghi chép. Càng đi sâu vào thế giới của quan họ, hình như ông Quyển càng thấy sự mênh mông và cảm thấy những gì mình lĩnh hội được là rất nhỏ bé so với vốn văn hóa của cha ông. Có lẽ vì thế nên các năm tiếp theo, ông Quyển càng lao vào cuộc hành trình "đi tìm câu Quan họ". Đối với mỗi bài hát ghi được, ông cẩn thận kiểm tra và nhờ các nghệ nhân quan họ lâu năm dạy hát lại. Những bài hát đơn giản, ông hát được ngay nhưng những bài khó, có giai điệu tinh tế và lắt léo, ông phải dành cả vài tuần lễ học, tới bao giờ đúng cách, đúng nhạc, mới chịu thôi. Đến nay, ông Quyển đã có hơn 20 cuốn sách, cuốn sổ tay chép các bài hát với danh mục thống kê và sắp xếp khá hoàn chỉnh, khoa học. Số lượng bài hát dân ca quan họ cổ mà ông lưu giữ được cũng đã lên tới con số gần 1.000 bài. "Trong đó có 200 bài giọng chính, 200 bài đối và gần 400 dị bản nữa.

Không dừng lại ở việc sưu tầm, bảo tồn dân ca quan họ cổ làm "của để dành", ông Quyển còn mong muốn chia sẻ gia tài quý báu này với những thế hệ đi sau. Năm 1969, đoàn quan họ Bắc Ninh được thành lập, nhiều nghệ sĩ, diễn viên chuyên nghiệp của đoàn đã về Làng Yên xin học các làn điệu cổ của ông. Ông vui vẻ cung cấp tài liệu; đồng thời tận tình chia sẻ kinh nghiệm và hướng dẫn họ từ lời hát đến cách đệm nhạc.

Đầu năm 2000, Câu lạc bộ quan họ UNESCO của Bắc Ninh được thành lập với sự giúp đỡ của câu lạc bộ UNESCO Hà Nội, ông được mọi người tín nhiệm bầu làm Chủ nhiệm câu lạc bộ. Từ ngày có câu lạc bộ này, hằng tuần các thành viên trong câu lạc bộ lại gặp nhau một lần để giao lưu, chia sẻ tâm tư bằng những lời ca Quan họ tại Làng Yên. Để giúp đỡ các hội viên có cơ hội nâng cao trình độ, hằng tháng ông còn tổ chức các buổi đi hát, biểu diễn giao lưu với các làng bên, các câu lạc bộ ở Hà Nội. Kinh phí đi lại hoàn toàn do các hội viên câu lạc bộ tự đóng góp. Sau gần 5 năm thành lập, đến nay câu lạc bộ đã thu hút trên 180 hội viên ở hơn 10 làng quan họ quanh vùng tham gia.

Bây giờ, dù đã được coi là “Chủ nhân của Ngôi nhà Quan họ", được nhiều người biết đến, nể phục nhưng nghệ nhân Nguyễn Văn Quyển vẫn còn băn khoăn và luôn tâm niệm: mình chưa hoàn thành sứ mệnh của người con vùng Kinh Bắc. Ông cho rằng: Việc lưu giữ các làn điệu quan họ cổ bằng các văn bản ghi chép, các quyển sổ tay thì không thể lâu dài được. Theo ông: nên gom lại, in thành sách và nếu có thể phải tiến hành ghi âm, ghi hình các nghệ nhân và các làn điệu quan họ cổ. Đó cũng chỉ là hình thức, điều cốt lõi là cách hát quan họ, phong cách hát quan họ cổ... đang có nguy cơ bị mai một. Thậm chí khi nghe một số bài quen quen, một số người cứ cho rằng đó là quan họ cổ, nhưng thật ra đó là cách hát quan họ theo kiểu sân khấu.

Hát quan họ theo phong cách cổ xưa có nét rất đặc sắc, chủ yếu là cách hát đối, không nhạc đệm, hát liền vòng và phải đảm bảo được chuẩn mực "vang - rền - nền - nảy". Thơ đối thơ, ý đối ý. Ngay cả số lượng các câu các từ cũng phải đối nhau theo lề, luật nhất định...". Ông Quyển cũng cho biết thêm: "Lâu nay, người nghe quan họ cứ tưởng chỉ có rất ít số lượng bài hát nhưng sự thật thì lại khác. Một bài hát quan họ cổ có cùng một làn điệu giống nhau, nhưng do mỗi làng quê, vùng miền lại thường có những kiểu hát, những dị bản khác nhau nên thường có rất nhiều dị bản. Ví dụ như riêng bài hát “Giã bạn" đã có tới hơn 170 dị bản và bài hát đối được lưu truyền".