Cờ người và người chơi cờ
Tương truyền, cờ người xuất hiện từ khi có chùa, mà chùa Đại Bi (Nam Trực, Nam Định) thì cho đến bây giờ, ngay cả các cụ thuộc hàng lão làng cũng không thể biết được đã có tên từ năm nào. Chỉ biết vào ngày 20 tháng Giêng, mọi người lại nô nức đi trẩy hội và dự xem tiết mục cờ người đặc sắc...
Trước cửa chùa, người ta dành một khoảnh đất lớn làm bàn cờ. Khoảnh đất được giữ cẩn thận suốt một năm để chỉ dùng trong một ngày. Khoảnh đất được chia thành 64 ô vuông nhỏ. Trên mỗi ô vuông có ghi tên vị trí của từng quân cờ (bằng chữ Hán). Mỗi người với áo mũ, sắc phục, vũ khí của tùy từng loại quân đứng theo vị trí của mình ở từng ô.
Ngay từ trong năm, mỗi làng đã mở riêng một cuộc thi cờ để chọn ra người giỏi cờ nhất. ông Trần Đình Toản, lão làng kiêm kiện tướng cờ thôn Phan, người năm nào cũng được làng chọn làm đại biểu của làng, cho biết: "Trước theo lệ làng, người dự thi cờ phải thuộc hàng lão làng trở lên. Bởi vì, ván cờ người trong Hội là cuộc chơi của các bậc trưởng lão tiền bối đại diện cho một làng. Nay chế độ mới, chúng tôi đã nới rộng quy chế của lệ làng. Để khuyến khích tài năng của lớp trẻ, ai cũng có thể tham dự thi cờ".
Thường thường, người được chọn là một trưởng lão với trí tuệ sáng suốt, thông tuệ các nước cờ, được mọi người kính trọng và nể phục. Sau khi đã tìm ra được vị "nguyên soái", mọi ngươi sẽ tiếp tục công việc tuyển quân cho bàn cờ. Đầu tiên và quan trọng không kém vị "nguyên soái" là chọn người làm Tướng. Trong cờ người, có Tướng Ông và Tướng Bà. Để giữ Tướng Ông và Tướng Bà, các làng sẽ tiến hành bốc thăm. Làng nào bốc được Tướng Ông hay Tướng Bà là sự may mắn và niềm vinh dự cho làng đó. Những người được chọn làm Tướng Ông hay Tướng Bà đều phải là những nam thanh nữ tú có dung mạo nổi trội trong làng. Đặc biệt, họ phải là những người đồng trinh...
Trừ Tướng, đội quân Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt không phân biệt nam nữ. 15 quân cờ còn lại sẽ được 15 nam thanh, nữ tú trong làng đảm nhiệm.
Đội quân đầy đủ chủ tướng của từng làng sẽ được tổ chức đấu với nhau trước lễ hội vài tháng. Đấy là vòng đấu loại, vòng tròn theo bảng. Cũng như vòng loại bóng đá, lượt về của cuộc đấu cờ cũng đấu loại trực tiếp. Hai đội cờ của hai làng vô địch vòng đấu loại sẽ được tham gia "trận chung kết" tại ngày hội.
Hấp dẫn trận chung kết...
Buổi sáng ngày cuối tháng Giêng, trời se lạnh. Gió heo may thổi nhẹ. Cờ ngũ sắc, cờ đại ngày hội bay trong gió xuân. Mọi người nườm nượp đổ về bên bàn cờ. Khu đất bàn cờ tề tựu đủ 32 quân cờ mặt hoa da phấn, xinh tươi mơn mởn. Có quân cờ áo tứ thân lưng thướt tha. Có quân cờ quần áo chẽn chít khăn ngang lưng, rắn rỏi. Hai đội quân cờ người thôn Phan và thôn Chiền đã dàn trận sẵn sàng.
Chủ soái thôn Phan là ông Toản. Ông Toản tóc đã bạc, nhưng da dẻ hồng hào, rắn rỏi, khuôn mặt cương nghị. Chủ soái thôn Chiền là ông Kế, trẻ hơn ông Toản, tóc chưa điểm sợi bạc. Trong bộ áo dài khăn xếp, nhìn ông thanh mảnh, đạo mạo khác người.
Vào trận, trống đánh cầm nhịp. Gió vờn khăn áo bay phấp phới. Từng nước cờ xuất đều theo nhịp phất cờ của hai vị tướng già. Thắng trong trận cờ người của "tổng" thật chẳng có gì vinh dự và hãnh diện bằng. Nhưng không phải vì thế mà hai bên cay cú, ăn thua.
Nước cờ bất chợt của ông Kế đẩy ông Toản vào thế bí. Giữ thế thì mất quân. Chạy quân lại hết thế. Chỉ vì sơ ý để ông Kế ra Tướng. ông Toản vân vê cằm, đi đi lại lại nhìn tổng quan thế cờ. Chợt cậu Mã xanh của ông khẽ nói: "Ông quá giang bắt Tướng Bà chứ? Cháu theo ông, sang đưa "nàng về". Cậu Mã xanh đó là một sinh viên đang học trên Hà Nội. Cũng nổi tiếng hay cờ, về quê tranh thủ tham gia trận cờ quê hương. "Giỏi! Thằng này giỏi! Đúng là hậu sinh khả úy!" Tiếng khen chưa kịp dứt, cây cờ ngũ sắc trong tay ông Toản phất mạnh. Vượt sông! Vị tướng già khiển cậu Mã xanh xuất thần, rồi gí liền mấy con Tốt qua sông vừa chiếu Tướng vừa dồn Mã địch vào thế bí...
Trống thúc dồn. Thế cờ đã hoàn toàn đảo ngược. Ông Toản lại chiếm thế thượng phong. Ông Kế bèn đi nước Mã hồi gỡ bí. Đám sành cờ kích động, bàn tán sôi nổi: "Cờ tàn rồi!".
Cuộc cờ nào rồi cũng kết thúc. Bên thắng bên bại. Nhưng cái hay của cờ người tại chùa Đại Bi là, dù thắng hay bại, hai bên vẫn cùng kết thúc bằng một màn đồng diễn ấn tượng ngay tại sân cờ. Hai vị tướng già giao tay, trong lòng vẫn thầm cảm phục lẫn nhau.
Bên cạnh sự náo động của các trò chơi khác như đánh đu đầy tính hào hứng và lãng mạn; cuộc chọi gà gay cấn "ăn thua"; hoặc cuộc đấu vật thiên về sức mạnh cơ bắp và dũng khí, thì cái đẹp của sân cờ người là sự tinh tế, trầm tĩnh, sâu lắng, trí tuệ. Cờ người có giá trị tinh thần, và như muốn tạo sự cân bằng đối với các cuộc đua tài ào ạt kia, đồng thời bổ sung và nâng cao giá trị văn hóa truyền thống của các lễ hội qua nhiều thế kỷ lưu truyền.
