Vai trò người cao tuổi trong việc giữ gìn hát ru

Người Việt Nam, cho dù sinh ra ở đâu trên đất nước mình, ngay từ nhỏ cũng được tắm mát trong lời ru và tiếng hát dân gian sâu nặng nghĩa tình. Vốn dân ca được lưu truyền từ đời này sang đời khác và trong cuộc sống hiện đại hôm nay khi tràn ngập âm nhạc hiện đại với rock, pop, hip hop,... với tiết tấu mạnh ồn ào thì kho tàng dân ca phần lớn được lưu giữ ở lớp người cao tuổi. Nhiều gia đình trẻ hôm nay không biết ru  con như thế nào, lỗi ấy phần nào do các bậc cha mẹ đi trước chưa có ý thức truyền dạy cho con  cháu trước khi xây dựng gia đình. Vậy nay, người cao tuổi có vai trò rất quan trọng truyền dạy những làn điệu hát ru cho các gia đình trẻ. 

Tất nhiên nội dung các bài hát ru xưa và nay khác nhau vì bối cảnh của cuộc sống đã khác với ngày trước, sinh hoạt và tình cảm của con người hôm nay cũng mới hơn rất nhiều. Song cái hồn và nghệ thuật của hát ru vẫn luôn luôn sống mãi. Dựa trên cái nền truyền thống ấy, hát ru trong cuộc sống hiện đại càng thêm có sức lan truyền. Trước hết, người cao tuổi phải truyền lại cái hồn và sức sống của hát ru xưa, để các gia đình trẻ thấy được giá trị của hát ru truyền thống, từ đó mà phát huy, phát triển.

Mỗi chúng ta dù ở độ tuổi nào, ít nhiều chắc cũng giữ trong mình ký ức về tiếng ru ngọt ngào êm ái của mẹ, của bà, của ông hay của chị... Tiếng ru với tuổi thơ khác nào mạch nước chảy ngầm trong lòng đất thầm lặng nuôi cây. Thấm lời ru, đứa bé lớn lên hồn nhiên và vững chãi bởi lời ru đã cho em một hành trang bước vào đời, đó là tình yêu với con người, thiên nhiên với mọi thứ dung dị và thân thiết quanh ta như con cò cái kiến, con vạc con nông, bờ ao đồng lúa... Lời ru Việt Nam đã mang một sắc thái riêng biệt cũng vì những biểu tượng trong lời ru ấy thật độc đáo không dễ nơi đâu có được :

Cái ngủ mày ngủ cho lâu
Mẹ mày đi cấy ruộng sâu chưa về
Bắt được lũ cá rô, trê
Cầm cổ lôi về cho cái ngủ  ăn
Cái ngủ ăn chẳng hết để dành đến tết mồng ba
Mèo già ăn trộm, mèo ốm phải đòn
Mèo con phải vạ, con quạ đứt đuôi
Con ruồi đứt cánh, đòn  gánh có mấu
Củ ấu có sừng, bánh chưng có lá
Con cá có vây, ông thầy có sách

Mỗi đất nước đều có những bài hát ru dành cho trẻ thơ. Ở nước ta, hát ru từ bao đời đã trở thành một hình thái sinh hoạt gia đình và xã hội mang tính chất phong tục tập quán. Những bài hát ru con, ru em dần dần đã trở thành một loại dân ca rất phổ biến. Trong hát ru, tùy từng địa phương mà có thể có những giai điệu khác nhau, song nói chung, hầu hết đều là những giai điệu chưa ổn định (thay đổi tùy theo hình thức thơ, thanh điệu câu thơ). Với giọng hát êm dịu, thắm thiết, kết cấu lời ru thường mở đầu bằng một câu có những từ như "bồng bồng. Ru ru riếng, riếng rà rà",  "ru hời ru hỡi là ru", "ru em em ngủ cho rồi", "ru em em hãy nín đi", "em tôi buồn ngủ buồn nghê", "cái ngủ mày ngủ cho ngoan", v.v. Nội dung hát ru nói mối quan hệ giữa người ru với đứa trẻ, có khi là những nhận xét thơ ngây của đứa trẻ, có khi là những lời tâm tình của người bà, người mẹ, người chị:

Ru em, em hãy nín đi
Kẻo mà mẹ đánh em thì em đau
Em đau chị  cũng buồn rầu
Bé mồm bé miệng kêu đâu bây giờ!

Do đặc điểm của sự hình thành nội dung những lời hát ru như vậy, mà từ chỗ chỉ hát cho đứa trẻ (cái ngủ) nghe  những điều đó liên quan tới nó, tới mối quan hệ giữa mình với nó, người ru đã đưa vào trong hát ru tất cả những câu hát hoặc mới sáng tác thêm, hoặc đã có sẵn trong các loại dân ca khác, nói lên tâm trạng đa dạng của người ru trong mối quan hệ với thiên  nhiên, với xã hội. Ðề tài của hát ru được mở rộng ra trong mọi lĩnh vực của sinh hoạt gia đình, xã hội, phản ánh mọi mặt của đời sống nhân dân. Trong khuôn khổ một ý nghĩa thực tiễn nhất định (hát ru để đứa trẻ ngủ) hát ru là tiếng lòng của nhân dân lao động Việt Nam, là nơi gửi gắm những nỗi buồn, niềm vui, mơ ước thiết tha nhất, là dịp tỏ thái độ đối với cuộc sống đau khổ trong xã hội đầy rẫy những bất công nghèo đói xưa kia - Nhiều bài hát ru em của các bà mẹ thực chất là tiếng hát than thở của những người lao động nghèo khổ trong một xã hội có áp bức giai cấp:

Bồng bồng mẹ bế con sang
Ðò to nước lớn, mẹ mang con về
Mang về đến gốc bồ đề
Xoay trở hết nghề mẹ bán con đi.

Hoặc có những lời ru lại là lời nhắn nhủ quý giá đối với đứa con về đạo lý làm người:

Con ơi muốn nên thân người
Lắng tai nghe lấy những lời mẹ cha
Gái thì giữ việc trong nhà
Khi vào canh cửi khi ra thêu thùa
Trai thì đọc sách ngâm thơ
Dùi mài kinh sử để chờ kịp khoa
Mai sau nối được nghiệp cha
Trước là đẹp mặt, sau là ấm thân

Cũng có nhiều bài hát ru, nhà sáng tác dân gian đã dùng lời ru để nói về những địa phương thân mến, về những thứ đơn sơ mà không thể thiếu được trong đời sống như cơm với nước, như vôi cau, trầu mà các bà mẹ thường dùng. Chẳng hạn trong câu hát ru của Hà Nội:

Ru con con ngủ cho rồi
Cho mẹ đi chợ mua vôi têm trầu
Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu
Mua cau Nam phố, mua  trầu chợ Dinh

Chợ Quán, chợ Cầu, chợ Dinh... đó là những vùng của Hà Nội  mà người dân thủ đô ngày trước rất tự hào về những cái đơn sơ nhất mà cũng truyền thống nhất. Nghe lời ru ấy, những đứa trẻ đã được tiếp nguồn dự trữ lớn lao về lòng yêu nước. Chợ Quán, chợ Cầu, chợ Dinh... Quả cau, miếng trầu dần dần cũng được "dung hòa hóa". Từ Hà Nội tỏa đi khắp nơi - do quy luật của văn học dân gian - đâu đâu ai cũng ru mặc dù không biết chợ Cầu ở đâu, mặc dù ăn trầu hay không ăn trầu. Bài ru đã được cuộc sống của nhân dân nói chung phổ cập hóa, mang đi khắp nơi, khắp cả nước bằng sự truyền lòng và truyền miệng. Những bài hát ru của Việt Nam thật phong phú và gần gũi với cuộc sống con người, những lời ru từng thấm đẫm tình cảm của người mẹ, tình quê hương đất nước gắn với tình trẻ thơ.

Hát ru nằm trong kho tàng dân ca Việt Nam, bởi thế chúng ta không chỉ truyền lại những làn điệu hát ru, mà phải mở rộng ra truyền đạt những giá trị, những ý nghĩa sâu sắc của dân ca để tất cả những nội dung yêu làng, yêu nước, yêu quê hương, lòng nhân ái, tình nghĩa vợ chồng thủy chung... thấm đẫm trong tâm hồn các cặp vợ chồng trẻ. Các làn điệu dân ca: Tây Bắc có dân ca Thái, Mông, Dao, Mường... Việt Bắc có dân ca Tày, Nùng, Cao Lan... Trung du có hát xoan, hát ghẹo gắn với vùng đất Tổ. Ðồng bằng Bắc Bộ có quan họ Bắc Ninh, rồi dân ca Thanh Nghệ Tĩnh, hò Quảng Bình, dân ca Huế - Trị Thiên, dân ca Nam Trung Bộ, dân ca Tây Nguyên, dân ca Nam Bộ... Kho tàng dân ca đồ sộ,  phong phú, đầy chất trữ tình ấy là nguồn vô tận bổ sung cho hát ru phong phú. Bài Ru con Nam Bộ bất hủ được hình thành từ một điệu Lý của dân ca Nam Bộ. Trong lớp người cao tuổi, có rất nhiều nhạc sĩ, nghệ sĩ, ca sĩ có khả năng vận dụng vốn dân ca để cho các làn điệu hát ru vừa mang nội dung mới vừa tăng thêm sự cách tân đa dạng cho các làn điệu hát ru truyền thống.

Hát ru là vốn nghệ thuật độc đáo đậm đà bản sắc dân tộc được truyền từ đời này sang đời khác là nét đặc sắc của gia đình truyền thống Việt Nam. Những người cao tuổi cần nhận thức sâu sắc điều đó và phải có trách nhiệm truyền lại cho con cháu để vốn nghệ thuật quý giá này của cha ông trường tồn.