Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực (tên thật là Nguyễn Văn Lịch) là người đứng đầu phong trào khởi nghĩa chống thực dân Pháp xâm lược những năm cuối thế kỷ 19 ở vùng cực tây Nam Bộ với địa bàn hoạt động chủ yếu ở tỉnh Kiên Giang và Long An.
Nghĩa quân dưới quyền lãnh đạo của ông chủ yếu là nông dân của các tỉnh miền tây Nam Bộ và các chí sĩ yêu nước: Lâm Quang Ky, Hoàng Khắc Nhượng, Nguyễn Văn Quang, Nguyễn Học, Hồ Quang, v.v đã nhiều lần lập những chiến công vang dội, gây cho quân xâm lược Pháp nhiều phen khốn đốn với các chiến công đã đi vào lịch sử và lòng dân Nam Bộ như trận hỏa công đốt cháy chiến hạm Espérance trên vàm sông Nhật Tảo, đánh úp đồn Kiên Giang, tiêu diệt viên sĩ quan Pháp chủ tịch tỉnh Rạch Giá.
Sau nhiều chiến công lẫy lừng, thực dân Pháp và bọn tay sai đã tập trung lực lượng càn quét, bao vây nghĩa quân tại Phú Quốc. Sau một số trận đánh lớn gây nhiều thiệt hại cho quân xâm lược, thực dân Pháp đã bắt được ông. Không mua chuộc, phủ dụ được ông quy thuận, ngày 27-10-1868, giặc Pháp đã mang ông và các nghĩa quân ra hành hình tại chợ Rạch Giá. Sử sách và dân gian vẫn còn lưu truyền mãi mãi khí phách hiên ngang, khảng khái và câu nói bất hủ của ông trước giờ hy sinh "Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người Nam đánh Tây".
Ngay cả những kẻ xâm lược khi chứng kiến những giờ phút cuối cùng của ông cũng phải khâm phục, sĩ quan người Pháp Paul Vian đã viết trong cuốn sách của mình: Nguyễn Trung Trực là "người rất tự trọng, có tư cách đáng quý và đầy nghị lực", là "người có gương mặt thông minh và dễ có thiện cảm", " một người chỉ huy trẻ tuổi, rất can đảm, chống nhau với ta ngót mười năm trời".
Sau khi ông hy sinh, vua Tự Ðức cho làm lễ truy điệu và sắc phong ông làm Thượng Ðẳng Linh Thần, thờ tại làng Vĩnh Thanh Vân, Rạch Giá nơi ông đã hiên ngang thà chịu chết chớ không chịu đầu hàng quân xâm lược. Nhân dân trong vùng và nhân dân miền Tây Nam Bộ luôn luôn tôn kính và tự hào về Nguyễn Trung Trực, người Anh hùng dân tộc "Sống làm Tướng và chết làm Thần".
Sau khi ông hy sinh, nhân dân đã bí mật thờ ông như một vị anh hùng trong đền thờ Nam Hải đại vương (cá Ông hay cá Voi), chính là ngôi đền thờ Nguyễn Trung Trực tại thành phố Rạch Giá hiện nay. Năm 1970, nhân dân đã dựng tượng Nguyễn Trung Trực bằng đồng, mầu đen đặt trước chợ Rạch Giá.
Nhiều tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long cũng lập đền thờ ông và hằng năm đều có tổ chức lễ giỗ trận, tưởng niệm trọng thể ngày hy sinh của Nguyễn Trung Trực và các nghĩa quân từ ngày 27 đến 29 tháng 8 âm lịch. Hiện nay, Ðình và mộ Nguyễn Trung Trực đã được công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp quốc gia.
Lễ hội kỷ niệm 140 năm Ngày hy sinh của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực được tổ chức tại đền thờ và công viên tượng đài Nguyễn Trung Trực ở TP Kiên Giang, gồm lễ dâng hương, thượng đại kỳ, tế đàn cả, tế hậu phối, diễu hành và rước thỉnh sắc thần kết hợp chương trình sân khấu khai mạc tại đường Lạc Hồng và 3 tháng 2.
Vào ngày 26-9 sẽ diễn ra lễ rước sắc thần từ cổng Tam Quan đến tượng đài Nguyễn Trung Trực, hồi 5 giờ 30 phút, lễ dâng hương lúc 6 giờ 30 phút.
Chiều ngày 27-9 tại đình Nguyễn Trung Trực, lễ tế Cụ Nguyễn theo nghi thức truyền thống sẽ được tổ chức và buổi tối cùng ngày là lễ bế mạc lễ hội tại sân khấu Lạc Hồng -Tôn Ðức Thắng.
Ngoài ra, trong lễ hội còn có các hoạt động biểu diễn nghệ thuật cải lương, hát bội, đờn ca tài tử, trò chơi dân gian... diễn ra suốt ba ngày ở nhiều địa điểm trên địa bàn thành phố. Bên cạnh đó là hội chợ - triển lãm Festival Kiên Giang 2008 tại Công viên Văn hóa An Hòa; triển lãm ảnh đường phố với chủ đề "Kiên Giang hội nhập và phát triển"; triển lãm thư pháp, gốm sứ Hòn Ðất, chiếu Tà Niên, hàng thủ công mỹ nghệ đan bằng lục bình và cỏ bàng tại công viên Nguyễn Trung Trực, Trần Hưng Ðạo và hai bên đường Nguyễn Công Trứ; Thi: múa lân - sư - rồng, trưng bày cộ hoa, trái cây, xe đạp hoa, tìm hiểu thân thế sự nghiệp của Anh hùng Nguyễn Trung Trực tại sân khấu ngoài trời Nhà Thiếu nhi tỉnh, giải bóng chuyền khu vực đồng bằng sông Cửu Long và các đêm biểu diễn nghệ thuật ở các tụ điểm sân khấu trong thành phố Rạch Giá.
Tại lễ hội sẽ giới thiệu chiếc chiếu hoa lớn nhất Việt Nam do làng dệt Tà Niên thực hiện, được trải ở sân hành lễ dưới chân tượng đài Nguyễn Trung Trực. Ban tổ chức lễ hội cũng thiết kế một số tua du lịch văn hóa như: "Tìm về căn cứ kháng chiến Nguyễn Trung Trực", "Hành trình di tích thành phố Rạch Giá", "Nghiên cứu khu dự trữ sinh quyển Vườn Quốc gia U Minh Thượng", tổ chức "Tuần lễ phát động phong trào bảo vệ môi trường du lịch thành phố Rạch Giá". Hội chợ - triển lãm Festival Kiên Giang 2008 tại Trung tâm Văn hóa - Thể thao tỉnh; Hội chợ - triển lãm Văn hóa - Thương mại - Du lịch Rạch Giá 2008 tại Công viên Thiếu nhi Lạc Hồng, do UBND thành phố Rạch Giá phối hợp Công ty hội chợ triển lãm Miền Tây (MFC) tổ chức.
