Đồng pha tạp, tượng gỉ nhanh?
Đề tài Nghiên cứu công nghệ chế tạo đồng hợp kim có độ bền ăn mòn cao dùng để xây dựng và phục chế tượng đài đặt tại Hà Nội do Trung tâm Công nghệ Đúc- Luyện kim thực hiện đã tiến hành khảo sát năm tượng đài đúc đồng tại Hà Nội (Đài tưởng niệm liệt sĩ Bắc Sơn, Tượng đài Công nhân Việt Nam, Tượng đài Lý Thái Tổ, Phù điêu Hà Nội mùa đông năm 1946, Tượng đài Lênin và bốn tượng đúc đồng ở các tỉnh lân cận (Tượng Trần Hưng Đạo tại Nam Định, Tượng đài Nữ tướng Lê Chân và danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm tại Hải Phòng, Tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ tại TP Điện Biên Phủ). Kết quả khảo sát khiến nhiều người không khỏi lọ ngại. 6/9 công trình đã xuất hiện những dấu hiệu của sự xuống cấp. Tượng đài Lênin dù có mặt tại Hà Nội sớm nhất, cỡ vài chục năm, nhưng đến nay vẫn giữ được nguyên mầu sắc ban đầu và không hề có hiện tượng gỉ cục bộ. Trong khi đó nhiều tượng đài mới chỉ xuất hiện trong vài năm gần đây như Lý Thái Tổ, Công nhân Việt Nam. Đài tưởng niệm liệt sĩ Bắc Sơn, phù điêu Hà Nội mùa đông năm 1946, Nữ tướng Lê Chân... đều đã có hiện tượng gỉ xanh cục bộ, chưa kể một số tượng đài còn xuất hiệu những vết rạn nứt, hoen rỉ và đang xuống cấp ở nhiều mức độ khác nhau.
TS Đinh Đăng Địch (Chủ nhiệm đề tài nói trên) so sánh: " Tượng đài Lênin được thiết kế và đúc tại Liên Xô cũ, sau đó đưa sang Việt Nam lắp đặt, mà Liên Xô lại là nước có truyền thống xây dựng tượng đài ngoài trời bằng vật liệu đồng thanh thiếc, có độ bền ăn mòn tốt. Còn các tượng đài ở Việt Nam sở dĩ nhanh bị hoen rỉ, nứt rạn, xuống cấp là bởi vật liệu đồng chưa đạt tới một thành phần có độ bền ăn mòn tốt để đáp ứng điều kiện thời iết khắc nghiệt ngoài trời. Thêm nữa là những khuyết tật khi đúc và lắp ghép đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các hiện tượng ăn mòn, dẫn tới gỉ xanh cục bộ...".
Nhưng thiết nghĩ, chuyện Tượng Lênin không bị xuống cấp không chỉ vì nó có "xuất thân" từ nước ngoài mà hơn hết, đó là một công trình mỹ thuật, khoa học từ khâu thiết kế đến sử dụng vật liệu và lắp đặt. Còn ở ta, thì sao...? Đồng nguyên chất không có, phần lớn là đi thu gom và pha tạp rất nguy hiểm nếu sử dụng với các tượng đài lớn ngoài trời. Thực chất, loại đồng này chỉ có thể làm được những tượng đài nhỏ, ít "va chạm" với thời tiết khắc nghiệt.
Cần những quy định ràng buộc trách nhiệm các bên
| Tượng đài Công nhân. |
Cuộc gặp giữa đội ngũ nhà điêu khắc, kiến trúc sư và các nghệ nhân đúc đồng, đơn vị thi công... để tìm một tiếng nói thống nhất và đầy trách nhiệm đối với chất lượng của các công trình tượng đài đúc đồng đáng ra đã phải có từ lâu. Nhưng dường như hội thảo này mới là lần đầu tiên gặp mặt giữa một số nhà điêu khắc và các chuyên gia nghiên cứu đúc - luyện kim.
Ông Ngô Doãn Kinh (Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Mỹ thuật Việt Nam) phân trần sau những sự cố của một số công trình, tượng đài bằng đồng mà công ty của ông đứng ra thực hiện: "Nhà điêu khắc chỉ quan tâm đến hình mẫu và các yếu tố nghệ thuật của công trình tượng đài. Các yếu tố như thành phần cấu trúc, cấu tạo của đồng..., chúng tôi hoàn toàn không biết và phần lớn phải phụ thuộc vào trình độ, kinh nghiệm của đội ngũ nghệ nhân đúc đồng... Do những khiếm khuyết đó nên các thành viên trong Hội đồng nghệ thuật cũng... bó tay". Và vì thế ông Kinh đề nghị, nên có sự phối hợp giữa các cơ sở đúc luyện kim với các nhà điêu khắc để tránh những sự cố đáng tiếc tương tự sau này.
Họa sĩ Hoàng Đức Toàn (Vụ trưởng Vụ Mỹ thuật và Nhiếp ảnh, Bộ VH-TT) cũng cho rằng, trước thực trạng này, cần thiết phải xây dựng những quy định với các quy trình kỹ thuật rõ ràng; đồng thời phải có sự phối hợp giữa các đội ngũ nhà điêu khắc, nghệ nhân đúc đồng và đơn vị thi công, trong đó phân định rõ trách nhiệm của từng bên...
