Tìm giải pháp để ngành mía đường trụ vững trên sân nhà

Ngành mía đường hiện nay đang được bảo hộ bằng giấy phép nhập khẩu và thuế nhập khẩu. Thuế nhập khẩu của Việt Nam đang là 30% với đường thô và 40% đối với đường tinh luyện. Tuy nhiên, theo cam kết hội nhập, mặt hàng đường sẽ bắt đầu phải giảm thuế từ năm 2006 và sẽ có thuế suất 0-5% vào năm 2010. Cùng với việc giảm thuế thì giấy phép nhập khẩu đường cũng buộc phải dỡ bỏ.

Nhất chi phí, giá thành; bét năng suất, sản lượng

Nếu xóa bỏ bảo hộ thì ngành đường Việt Nam "rất gay" và đây là một thực tế mà "ai cũng thấy". Theo PGS. TS Nguyễn Ngộ - ĐH Bách khoa Hà Nội, để sản xuất ra một tấn đường, chi phí nguyên liệu của Việt Nam hiện lên tới 230 USD/tấn, trong khi của Ấn Độ chỉ là 173 USD/tấn và Thái-lan 176 USD/tấn. Vậy thì cạnh tranh thế nào?

Giá nguyên liệu đầu vào cao cộng với công tác tổ chức quản lý sản xuất kinh doanh còn nhiều yếu kém nên đường Việt Nam sản xuất ra giá thành trung bình lên tới 280-300 USD/tấn. So với Ấn Độ, Thái-lan, Trung Quốc, Brazil... giá thành đường Việt Nam cao hơn từ vài chục đến cả 100 USD/tấn.

GS Lê Du Phong - Ban nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ lo lắng: "Còn đang được bảo hộ mà chi phí đường của ta đã cao như thế thì năm 2006 khi chúng ta thực hiện cam kết của AFTA (khu vực mậu dịch tự do ASEAN), gia nhập WTO, bảo hộ thuế, giấy phép nhập khẩu bị dỡ bỏ, ngành đường sẽ thua ngay trên sân nhà là điều khó tránh khỏi".

Ông Lê Văn Tam - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, thừa nhận chưa bao giờ ngành mía đường đứng trước thách thức lớn như hiện nay. Tuy có nhiều nhà máy nhưng lại chỉ có rất ít nhà máy đường của ta có đủ năng lực cạnh tranh khi hội nhập. Cả nước có 37 nhà máy đường thì phần lớn có quy mô nhỏ, công suất 700-1.000 tấn mía ngày. Thiết bị, năng suất lao động hiệu quả và chất lượng sản phẩm thấp, giá thành lại cao. Bối cảnh hiện nay còn "cầm cự" được nhưng vài năm tới khó có thể tồn tại và cạnh tranh được, nhất là các nhà máy công suất dưới 3.000 tấn mía ngày.

Có thể cạnh tranh và xuất khẩu, nếu...

Tiềm năng nội sinh của ngành mía đường Việt Nam còn rất lớn, nếu biết khai thác chắc chắn sẽ tạo ra năng lực cạnh tranh và hội nhập một cách bền vững, ông Tam khẳng định.

Theo ông Tam, nếu chúng ta tập trung đầu tư xây dựng vùng mía tăng năng suất hiện tại từ 50 tấn/ha lên 100 tấn/ha và chữ đường 8-9 CCS (mức này ở Thanh Hóa, Đồng Nai, Tây Ninh... đã làm được); nâng cấp thiết bị công nghệ và tay nghề công nhân cùng công tác quản lý thì chỉ với 300.000 ha mía hiện có chúng ta cũng có thể đạt được 3-3,5 triệu tấn đường/năm, tức là đạt mức 10-12 tấn đường/ha. Việt Nam sẽ không chỉ tự túc sản xuất đường ăn mà còn có thể trở thành nước xuất khẩu đường mỗi năm từ 1-1,5 triệu tấn, thu về cho đất nước 500 - 600 triệu USD/năm.

Đồng tình với ý kiến này, GS Lê Du Phong cho rằng, vấn đề quyết định ở đây là phải phối hợp chặt chẽ giữa 4 nhà (Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, nông dân) để nghiên cứu đưa vào sử dụng các giống mía có năng suất cao, chất lượng đường tốt. "Chúng ta phải có chính sách để đưa khoa học, kỹ thuật đến với nông dân, tạo điều kiện cho họ đẩy mạnh thâm canh sản xuất mía nguyên liệu" - ông Phong nói.

Đại diện Công ty cổ phần đường Bình Định cũng cho rằng, cải thiện tình hình sản xuất mía cũng là biện pháp tăng lượng đường trong cả nước "rẻ và nhanh nhất". Bởi, cây mía không tốt thì không có cách gì cải tiến công nghệ chế biến hiện nay. Doanh nghiệp đầu tư vào thiết bị và công nghệ hiện đại mà mía không có hoặc năng suất thấp không đáp ứng đủ nguyên liệu thì lấy gì sản xuất để khấu hao tài sản?!

Thực tế, ngành đường Việt Nam vẫn có đủ thời gian để hội nhập và cạnh tranh được trên sân nhà nếu chuyển đổi hình thức quản lý và chú trọng đầu tư cho nông dân trồng mía. Thái-lan là bài học cho hạt đường Việt Nam. Từ ngành đường được Nhà nước bảo hộ và phải nhập khẩu, sau khi cải tổ quản lý (cổ phần hóa), có chính sách tốt với nông dân, hiện nước này trở thành nước xuất khẩu đường lớn nhất thế giới.

Ngành mía đường Việt Nam cũng đang còn một thế mạnh rất lớn đang bỏ ngỏ, đó là sản xuất các sản phẩm phụ: ván ép từ bã mía, cồn từ rỉ mật... để góp phần giảm giá thành tăng lợi nhuận. Nếu làm thêm những mặt hàng này, tiêu hao vật tư của nhà máy, giá thành chế biến sẽ giảm, doanh nghiệp càng tăng khả năng cạnh tranh.