Áp lực rác thải ngày càng gia tăng
Trong các định hướng phát triển quốc gia, Chính phủ đã nhấn mạnh yêu cầu tăng trưởng kinh tế phải gắn với bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và chuyển đổi năng lượng xanh. Điều này cho thấy bài toán rác thải không còn là câu chuyện riêng của ngành môi trường mà đã trở thành thách thức mang tính chiến lược.
Theo thống kê, mỗi ngày Việt Nam phát sinh khoảng 65.000-70.000 tấn rác sinh hoạt, trong đó hai đô thị lớn là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh chiếm tỷ lệ lớn. Tuy nhiên, phần lớn lượng rác này vẫn được xử lý bằng phương pháp chôn lấp.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, áp lực này còn rõ nét hơn. Thành phố với quy mô dân số hơn 14 triệu người, mỗi ngày thải ra khoảng 13.000-14.000 tấn rác sinh hoạt.
Tốc độ đô thị hóa nhanh, gia tăng dân số cơ học và sự phát triển mạnh của các khu công nghiệp khiến lượng rác tăng trung bình 6-8% mỗi năm. Nếu không có giải pháp đột phá, áp lực xử lý rác sẽ ngày càng lớn trong những năm tới.
Hiện nay, khoảng 85% rác thải tại Thành phố Hồ Chí Minh vẫn được xử lý bằng chôn lấp, tập trung chủ yếu tại các khu xử lý lớn như Đa Phước và Phước Hiệp. Phương pháp này tuy chi phí đầu tư ban đầu thấp nhưng lại tiêu tốn diện tích đất khổng lồ với khoảng 300 ha cho mỗi bãi rác.
Không chỉ vậy, chôn lấp còn gây ra nhiều hệ lụy cho môi trường nghiêm trọng. Qúa trình phân hủy rác sinh ra khí methane (CH4). Đây là loại khí có khả năng gây hiệu ứng nhà kính cao gấp 28 lần CO2. Nước rỉ rác thấm xuống đất có thể làm ô nhiễm nguồn nước ngầm, trong khi mùi hôi phát tán ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân xung quanh.
Trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn hẹp, nếu tiếp tục duy trì phương thức này, trong tương lai, Thành phố Hồ Chí Minh phải đối diện với nguy cơ về quỹ đất để chôn lấp rác.
Theo các chuyên gia, vấn đề không nằm ở việc có rác hay không, mà nằm ở cách xử lý. Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Không có rác, chỉ có tài nguyên chưa được khai thác”.
Theo ông Thuận, thành phần rác thải tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, tiềm năng tái chế rất lớn, trong đó, khoảng 45% là rác hưu cơ, 27% là xà bần xây dựng, 9% là nhựa và nilon, còn lại là kim loại, thủy tinh và các vật liệu khác. Như vậy, tới 70% lượng rác có thể tái chế hoặc tái sử dụng.
Ông Thuận tính toán, nếu 50% rác hữu cơ được chuyển hóa thành phân bón hoặc khí sinh học, phần còn lại được đốt phát điện, thành phố có thể tạo ra hàng nghìn MWh điện mỗi ngày. Số lượng này đủ cung cấp cho khoảng 100.000 hộ dân.
Về tác động môi trường, mỗi tấn rác được đốt phát điện còn giúp giảm khoảng 0.8 tấn CO2, tương đương với việc trồng 30 cây xanh trưởng thành. Điều này cho thấy xử lý rác không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Tìm giải pháp để khai thác tiềm năng từ rác
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh: Nhiều quốc gia trên thế giới đã đi trước Việt Nam trong việc biến rác thành tài nguyên. Tại Đức, Nhật Bản, Singapore hay Hàn Quốc, các đô thị lớn áp dụng mô hình xử lý rác đa tầng, kết hợp giữa phân loại, tái chế và thu hồi năng lượng.
Theo đó, rác được phân loại ngay từ đầu để tái chế các vật liệu như nhựa, kim loại, giấy. Phần rác khó tái chế sẽ được đưa vào các nhà máy đốt phát điện (Waste to Energy-WtE), trong khi rác hữu cơ được xử lý thành phân compost hoặc khí sinh học.
Đặc biệt, công nghệ đốt rác phát điện thế hệ mới tại châu Âu đã đạt hiệu suất cao, tạo ra hơn 30% điện năng so với các công nghệ cũ, đồng thời đáp ứng tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt.
Dù tiềm năng lớn, việc phát triển các dự án đốt rác phát điện tại Việt Nam vẫn gặp nhiều rào cản. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Chí Sỹ, trong khoảng 20 năm qua, cả nước mới có khoảng 20 dự án loại này được triển khai.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ cơ chế chính sách chưa hoàn thiện, thiếu hành lang pháp lý rõ ràng, giá mua điện chưa đủ hấp dẫn và thủ tục đầu tư còn phức tạp. Hiệu quả kinh tế của các dự án WtE hiện chỉ đạt khoảng 20-25%, thấp hơn nhiều so với các nhà máy nhiệt điện truyền thống.
Ngoài ra, việc phải tuân theo quy hoạch ngành điện khiến nhiều dự án mất nhiều thời gian hoàn tất thủ tục. Có những dự án mất tới 2 năm chỉ để xin chủ trương đầu tư, khiến nhà đầu tư nản lòng. Chúng ta làm sao để doanh nghiệp thấy đốt rác phát điện có lợi hơn chôn lấp thì họ mới đầu tư, ông Sỹ nhận định.
Trước thực trạng trên, Thành phố Hồ Chí Minh đang từng bước thay đổi cách tiếp cận. Ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định: “Việc biến rác thải thành năng lượng sạch không còn là lựa chọn mà là hướng đi bắt buộc”.
Thành phố đã ban hành nhiều chính sách nhằm thu hồi tối đa giá trị từ rác, từ tái chế nhựa, thu hồi năng lượng đến khuyến khích phân loại rác tại nguồn.
Hiện thành phố đang triển khai hai dự án đốt rác phát điện quy mô lớn, gồm nhà máy Tâm Sinh Nghĩa với công suất 2.000-2.600 tấn/ngày và nhà máy Vietstar khoảng 2.000 tấn/ngày. Ngoài ra, nhiều dự án khác đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư.
Song song đó, thành phố đang đề xuất đưa lĩnh vực xử lý rác vào danh mục dự án trọng điểm trong các cơ chế đặc thù nhằm thu hút nhà đầu tư chiến lược, hướng tới mục tiêu xử lý triệt để rác tồn đọng và giảm dần chôn lấp.
Để giải quyết căn cơ bài toán rác thải, các chuyên gia đề xuất, Thành phố Hồ Chí Minh cần xây dựng một sinh thái kinh tế tuần hoàn hoàn chỉnh. Trong đó, nhà nước đóng vai trò kiến tạo chính sách, doanh nghiệp là lực lượng đầu tư, vận hành, còn người dân là chủ thể tham gia phân loại và thay đổi hành vi.
Các giải pháp trọng tâm bao gồm: Hoàn thiện cơ chế giá điện cho điện rác; ưu đãi thuế và tín dụng xanh; phát triển chuỗi công nghệ hỗ trợ; nội địa hóa công nghệ để giảm chi phí đầu tư; và tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng.
Đặc biệt, việc phân loại rác tại nguồn cần được xem là nền tảng của toàn bộ hệ thống, giúp giảm tải cho khâu xử lý và nâng cao hiệu quả tái chế.
Từ một gánh nặng môi trường, rác thải đang đứng trước cơ hội trở thành nguồn tài nguyên chiến lược cho phát triển bền vững. Với quy mô phát sinh lớn, Thành phố Hồ Chí Minh nếu biết tận dụng sẽ không chỉ giải quyết bài toán ô nhiễm mà còn tạo ra nguồn năng lượng sạch, góp phần quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng xanh.
