Trong hành trình bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc thiểu số, đặc biệt trong làn sóng hội nhập hiện nay, bài hát ấy được các nghệ nhân dân tộc Brâu đến từ làng Đăk Mế, xã Bờ Y, tỉnh Quảng Ngãi giữ gìn, thường xuyên biểu diễn đã khơi dậy mạch nguồn sức sống tinh thần bền bỉ và sự đoàn kết cộng đồng sâu sắc.
Brâu là một trong những dân tộc thiểu số rất ít người ở Việt Nam, hiện sinh sống chủ yếu tại làng Đăk Mế, xã Bờ Y. Theo già A Ốt, người Brâu có nguồn gốc di cư từ khu vực Lào, Campuchia. Trải qua quá trình lịch sử di cư, lập làng, cộng đồng người Brâu từng không ít lần di chuyển làng do nhiều nguyên nhân như chiến tranh, xung đột cục bộ, tranh chấp địa giới, dịch bệnh lan rộng hay cả việc du cư tìm vùng đất canh tác mới. Tất cả những biến động tạo nên bản sắc văn hóa rất riêng và bền vững trong tâm thức người Brâu là lấy cộng đồng làm gốc, đoàn kết để tồn tại, truyền thống gắn chặt với từng cội cây, dòng nước, mái nhà rông. Chính trong bối cảnh đó, bài dân ca “Sáp sam pu” nghĩa là “Dựng làng mới” ra đời như một khúc bi hùng ca, thể hiện sâu sắc tinh thần vượt khó, gắn bó, đổi mới của đồng bào Brâu. Bài hát vẫn được các thế hệ nghệ nhân gìn giữ, truyền dạy như một bảo vật văn hóa dân gian.
Già làng làng Đăk Mế Thao Mưu chia sẻ: “Sáp sam pu là tiếng gọi thiêng liêng nhắc thanh niên, bà con ta đoàn kết chống giặc, không sợ máu, không sợ khổ. Hồi xưa chiến tranh ác liệt lắm, nhưng mọi người đi theo già làng lập làng mới, cùng làm, cùng sống, cùng vui nhờ bài hát này”. Một điều kỳ lạ và giàu tính biểu tượng được nhắc tới trong bài dân ca là hình ảnh con nhện, biểu tượng của sự trung thành, một hình ảnh độc đáo trong văn hóa dân gian Brâu. Nhện không bỏ làng, nhện theo người từ làng cũ sang làng mới, dù chiến tranh, bom đạn dày đặc. Đây cũng chính là cách người Brâu kể lại quá khứ đau thương nhưng không bi lụy, họ ca ngợi sự chung thủy, bền chí và niềm tin vào tương lai ở làng mới.
Bài hát “Sáp sam pu” không đơn thuần là bài dân ca, mà theo nghệ nhân Nàng Phương, nó như một khế ước xã hội tự nguyện của cộng đồng người Brâu. Từng câu hát là lời căn dặn về đạo lý, về thái độ sống: “Ta đi theo già làng, ta hái thật nhiều rau rừng để phục vụ đấu tranh”, “Không chửi tục, không nói bậy. Lo làm nhà rộng nhà mới ta vui ta hát...”, “Có người nằm liệt giường, thương họ quá để ta vào rừng lấy thuốc”... Những lời ca ấy vừa thể hiện giá trị văn hóa ứng xử lành mạnh, vừa củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng, điều vốn là cốt lõi của các thiết chế làng bản ở Tây Nguyên nói chung và người Brâu nói riêng. Trong khúc hát, nam nữ cùng hòa giọng, thay nhau xướng họa, đan xen lời kể-lời hát-diễn tấu sinh động bằng chiêng, rượu cần, săn bắn, động tác hái lượm và sinh hoạt cộng đồng ngay giữa không gian thiêng của lễ hội làng mới.
Già Thao Mưu chia sẻ: Bài dân ca Sáp sam pu rất giàu hình tượng và xúc cảm. Nó vừa là ký ức lịch sử, vừa là thông điệp văn hóa, mang tính giáo dục cao cho thế hệ trẻ Brâu trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc, chống lại ảnh hưởng tiêu cực của mặt trái văn hóa hiện đại. Qua đó, lớp trẻ hôm nay thêm tự hào về cội nguồn dân tộc mình, thêm vững tin giữ gìn và phát triển. Nghệ nhân Nàng Phương tâm sự: “Mỗi lần hát Sáp sam pu, tôi như thấy lại hình ảnh ông bà vượt núi, dựng làng, làm nương, đánh giặc. Nay chúng tôi tiếp tục “dựng làng mới” bằng con chữ, nghề nông, nghề thủ công và cả du lịch cộng đồng. Chúng tôi hát không chỉ để nhớ mà còn để sống cho hôm nay và mai sau”.
