ND- Nam Trung Bộ và các vùng đất dốc miền núi nước ta đang có nguy cơ sa mạc hóa và xói mòn đất do sự khắc nghiệt của thời tiết, khí hậu. Làm thế nào giải quyết tình trạng thường xuyên thiếu nguồn nước phục vụ đời sống dân sinh?
Giải pháp công nghệ thu trữ nước mưa phục vụ canh tác bền vững trên đất dốc, phòng, chống xói mòn và sa mạc hóa của các nhà khoa học thủy lợi bước đầu đáp ứng nhu cầu người dân sinh sống ở địa bàn nói trên.
Vùng đất Bắc Bình (tỉnh Bình Thuận), Ninh Phước (tỉnh Ninh Thuận) điển hình của sự khô hạn quanh năm và có nguy cơ sa mạc hóa. Bởi ở đây, mùa khô kéo dài tám tháng, những cơn gió to giữa trưa hè bốc cát bay vào nhà dân, lấp kín mương. Không ít nơi trên cả nước có lượng mưa trung bình trong năm là 1.500-2.000 li nhưng ở vùng đất Nam Trung Bộ này, lượng mưa chỉ đạt 600-700 li/năm. Cao Phong, nơi có nông trường Cam nổi tiếng hơn 20 năm nay của tỉnh Hòa Bình lại ở địa hình bát úp. Hằng năm, lượng mưa khá hơn vùng Nam Trung Bộ nhưng có nguy cơ xói mòn đất, mùa khô là vào tháng hai, ba khi những đồi cam đang ra hoa, kết quả lại thiếu nước trầm trọng. Một nhóm cán bộ khoa học của Viện nước, tưới tiêu và môi trường (Viện Khoa học Thủy lợi), do Tiến sĩ Lê Trung Tuân làm chủ nhiệm, đã thực hiện đề tài cấp bộ "Nghiên cứu các giải pháp công nghệ thu trữ nước tại chỗ, phục vụ sản xuất bền vững trên đất dốc, phòng, chống xói mòn và sa mạc hóa". Sau nhiều thí nghiệm, làm thử, đề tài được triển khai, thực hiện tại xã Hồng Phong, huyện Bắc Bình (Bình Thuận) từ năm 2005. Thành công của đề tài là đã ứng dụng ba công nghệ thu trữ nước bằng HDPE (tấm bạt nhựa có độ bền cao), thu trữ nước bằng công nghệ xi-măng vỏ mỏng, và thu trữ nước bằng công nghệ xi-măng - đất, với vốn đầu tư thấp mà vẫn bảo đảm tuổi thọ của công trình, có thể áp dụng cho các địa bàn khô hạn, đất dốc trong cả nước.
Theo đánh giá của các nhà chuyên môn, đây là loại công nghệ được sử dụng đầu tiên ở nước ta nhằm thu trữ nước mưa vào mùa mưa để tưới cho cây trồng và phục vụ sinh hoạt của con người vào thời điểm mùa khô, khan hiếm nước. Nhờ các loại bể trữ nước (40 - 50m3/bể) đã giúp người nông dân vùng đất có nguy cơ sa mạc hóa Bắc Bình (Bình Thuận), Ninh Phước (Ninh Thuận) có điều kiện thực hiện mô hình nông - lâm kết hợp, phát triển chăn nuôi, đồng thời từng bước cải thiện môi trường và phục hồi hệ sinh thái vùng đất quanh năm khô hạn. Từ ba hộ triển khai làm thử, đến nay tại một số địa phương của Bình Thuận, Ninh Thuận đã có hơn 50 hộ tự bỏ tiền xây dựng các loại bể trữ nước theo các kích cỡ khác nhau. Người dân không chỉ trồng rau, nuôi cá cải thiện bữa ăn mà còn phát triển cây ăn quả, cây công nghiệp có giá trị.
Thấy được lợi ích thiết thực của công trình, năm 2008, tỉnh Bình Thuận đã phê duyệt đề cương dự án "Ứng dụng công nghệ thu trữ nước mưa, xây dựng mô hình nông - lâm kết hợp thủy lợi, góp phần phòng chống sa mạc hóa vùng đất cằn khô hạn ven biển", do Viện Khoa học Thủy lợi chuyển giao kỹ thuật. Dự kiến, dự án sẽ được triển khai ở sáu xã ven biển phía bắc của tỉnh trong ba năm 2009-2011, với tổng kinh phí đầu tư 2,5 tỷ đồng để xây dựng hàng trăm bể thu trữ nước mưa bằng vật liệu xi-măng đất và các loại vật liệu khác. Còn ở Hòa Bình, từ năm 2007, áp dụng công nghệ mới trong việc lưu trữ nguồn nước, nhiều hộ gia đình thuộc vùng đất dốc nông trường Cao Phong đã mạnh dạn mở rộng, phát triển vườn cam, bưởi trên các vườn đồi. Từ chủ động được nguồn nước trong sản xuất, mỗi hộ giảm được 15-20 triệu đồng tiền nước/năm, gần 1.000 ha chuyên trồng cam ở Cao Phong đã mấy phen lao đao, đình đốn, nay trải một mầu xanh hứa hẹn, đời sống người trồng cam ngày càng được cải thiện. Với hiệu quả đó, đề tài đã đoạt giải ba, Giải thưởng sáng tạo khoa học - công nghệ toàn quốc năm 2008.
Theo các tác giả của đề tài, cuối năm 2008 được sự hỗ trợ của Quỹ Môi trường toàn cầu tại Việt Nam, các tỉnh Thanh Hóa, Hà Tĩnh đang khảo sát, lập dự án để tiếp nhận công nghệ thu trữ nước mưa nói trên. Không dừng lại ở đó, Viện Khoa học Thủy lợi đang yêu cầu nhóm tác giả chỉnh sửa, bổ sung về mặt công nghệ để nâng đề tài lên cấp Nhà nước vào năm 2010, nhằm phục vụ tốt hơn việc cấp nước sinh hoạt cho bộ đội và người dân vùng biển, đảo.
NGUYỄN KHÔI
