Tháo gỡ khó khăn cho nghề khai thác biển ở đồng bằng sông Cửu Long

Theo đó, các lô hàng đều phải có giấy chứng nhận vùng biển khai thác, tàu khai thác, tên chủ tàu, phương tiện đánh bắt, loại sản phẩm và giấy báo chuyển hàng trên biển...

Ngư dân, doanh nghiệp gặp khó

 Ðã gần một tháng khi Luật IUU có hiệu lực, tại các cảng cá ở Cà Mau, Kiên Giang, Bạc Liêu, Sóc Trăng nhiều chủ tàu vẫn vô tư ra khơi đánh bắt mà chưa hiểu rõ về Luật IUU. Ông Nguyễn Văn Dũng, một lão ngư ở cảng cá Trần Ðề, huyện Long Phú (Sóc Trăng), nói: "Luật IUU tôi mới chỉ nghe nói, chứ chưa hiểu lắm. Mấy chục năm nay, ngư dân ở đây đánh bắt đâu có phải kê khai ghi chép nguồn gốc tôm, cá gì đâu! Ngoài việc khai thác đánh bắt theo mùa vụ bằng những loại lưới có kích thước theo quy định của ngành, cũng như không sử dụng hóa chất để bảo quản tôm cá, còn thì khai thác được cái gì thì bán cái đó, khai thác được bao nhiêu thì bán bấy nhiêu".

Không chỉ có các chủ tàu mà nhiều chủ vựa cũng chỉ mới nhận được thông tin về Luật IUU, nhưng nội dung và cách thức ghi chép sổ sách về nguồn gốc sản phẩm đều chưa rõ. Anh Huỳnh Văn Quang - một chủ vựa ở cảng Gành Hào, huyện Ðông Hải (Bạc Liêu), nói: "Từ xưa đến nay, gia đình tôi chuyên kinh doanh mặt hàng thủy sản, hải sản nhưng đâu thấy ai yêu cầu phải ghi chép sổ sách về chuyện tôm cá đánh bắt ở đâu, bằng cách nào hay mua của tàu nào". Theo các chủ vựa, hải sản của họ được mua từ nhiều tàu, thuyền khác nhau nên không thể biết hết nguồn gốc hàng hóa. Hơn nữa, có những chủ tàu chỉ chuyên thu gom, vận chuyển từ các tàu đánh bắt ngoài khơi sau đó phân phối lại cho nhiều chủ vựa, nên nếu phải đi từng tàu để xác nhận nguồn gốc hải sản đánh bắt là rất khó khăn. Truy xuất nguồn gốc sản phẩm đã khó, việc quản lý tàu khai thác còn khó khăn hơn nhiều. Vì trước khi tàu ra khơi, cơ quan chức năng địa phương chỉ có trách nhiệm quản lý, cấp giấy đăng ký, sổ danh bạ thuyền viên, đăng kiểm, cách thức đánh bắt, buôn bán hải sản... còn chủ tàu đi ngư trường nào, đánh bắt loại gì, bán ở đâu, cho ai thì không thể kiểm soát hết được. Mặt khác, việc thay đổi tập quán đánh bắt thủy sản có từ nghìn đời nay của ngư dân thì không thể làm ngay một lúc được.

Anh Trương Hoàng Lai, Kế toán trưởng Công ty chế biến hải sản Khánh Hoàng (Sóc Trăng) cho rằng: "Dù chỉ có mỗi mặt hàng xuất khẩu là chả cá đông với thành phẩm chế biến khoảng bảy nghìn tấn/năm, nhưng một khi EU áp dụng quy định truy xuất nguồn gốc nguyên liệu từ khai thác biển thì việc tiêu thụ sản phẩm của ngư dân cũng như của doanh nghiệp đều gặp khó khăn".  Giám đốc sản xuất chất lượng Công ty cổ phần thủy sản Kiên Giang Kisimex Ðặng Ngọc Ðức cho biết: Hiện nay, mỗi năm công ty xuất khẩu khoảng 25% lượng hàng vào thị trường EU, chủ yếu là mực và các loại cá biển. Vì vậy, việc thực hiện chứng nhận nguồn gốc thủy sản chắc chắn doanh nghiệp sẽ gặp không ít  trở ngại. Cái khó trước tiên là phải tăng thêm chi phí để xuống tận các địa phương gặp chủ tàu, chủ vựa lấy chứng từ; tiếp đến là việc triển khai thực hiện quy chế chứng nhận thủy sản quá chậm nên khó đáp ứng kịp yêu cầu xuất khẩu hàng hóa sang EU trong những tháng đầu năm. Tuy nhiên, theo ông Ðức những nội dung mà Luật IUU quy định là cần thiết và rất cần được ủng hộ. Bởi khi làm được như vậy, ngoài mục đích hoàn chỉnh thủ tục thì còn bảo vệ lâu dài môi trường biển, môi trường sinh sống của các loài thủy sản tự nhiên cũng như sản lượng đánh bắt.

Tháo gỡ khó khăn

Mặc dù tiếp nhận việc triển khai quy định chứng minh nguồn gốc khai thác thủy sản khá chậm, mãi đến cuối tháng 12-2009 mới thực hiện trong khi ngày 1-1-2010 đã bắt đầu có hiệu lực, nhưng ngành thủy sản các tỉnh ÐBSCL cũng đang cố gắng hết mức có thể để tuyên truyền cho ngư dân nắm bắt và thực hiện quy định này. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN và PTNT) Kiên Giang đã tổ chức bốn lớp tập huấn cho ngư dân, doanh nghiệp, các hội nghề cá và thuyền trưởng, máy trưởng để hướng dẫn các mẫu biểu, cách ghi chép nhật ký khai thác... Một trong những điều kiện thuận lợi là trước đây ngành đã in ấn, phổ biến các quy định về khai thác vùng biển, trong đó có in những bản đồ phân tuyến khai thác, tọa độ, nên thuyền trưởng có thể ghi ngay vị trí mình đang khai thác vào nhật ký.  Phó Giám đốc Sở NN và PTNT Kiên Giang Nguyễn Thị Phượng cho biết: "Ngay giữa tháng 1, ngành đã chỉ đạo Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản hướng dẫn viết các biểu mẫu, thủ tục cho doanh nghiệp, phân công cảng cá chứng nhận chủ tàu và trách nhiệm của ngư dân trong thực hiện chứng nhận thủy sản. Tuy bước đầu còn gặp khó khăn, nhưng đến nay các bước đã thực hiện xong".

Trong tổng số hơn 11.600 phương tiện khai thác thủy sản ở Kiên Giang có khoảng 3.500 tàu đánh cá xa bờ. Năm 2009, sản lượng khai thác đạt 353.147 tấn, tăng 9,57% so năm 2008. Năm qua, kim ngạch xuất hàng thủy sản của Kiên Giang đạt 100 triệu USD, trong đó thị phần vào EU chiếm 30%. Hiện nay với số lượng tàu khai thác nhiều vì vậy để tuyên truyền được kịp thời, nhanh chóng và hiệu quả, ngành nông nghiệp phân loại các đối tượng ưu tiên. Toàn tỉnh Kiên Giang có 13 doanh nghiệp có đơn hàng xuất khẩu thủy sản vào EU. Vì thế, bắt đầu từ các nhà máy, đại lý thu mua và những chủ tàu đánh bắt xa bờ là những đối tượng được tuyên truyền, hướng dẫn trước. Hội nghề cá thành phố Rạch Giá cũng đang tích cực tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn cho các hội viên về quy định này. Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản tiến hành in ấn các biểu mẫu, sổ ghi chép, trước mắt sẽ phát miễn phí cho các tàu cá. Dự kiến đến cuối tháng 1 này, Kiên Giang sẽ bắt đầu thực hiện việc chứng nhận nguồn gốc thủy sản. Tuy nhiên, để việc xuất khẩu hàng thủy sản sang thị trường EU được thuận lợi, trước tiên đòi hỏi ngư dân phải ghi chép nhật ký khai thác cụ thể, trùng khớp và đồng nhất.  Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản - đơn vị cấp giấy chứng nhận nguồn gốc phải làm cầu nối cho ngư dân và doanh nghiệp. Trưởng phòng công nghệ Công ty cổ phần thủy sản Kiên Giang Trần Hồng Tươi cho rằng: Nếu như số liệu ngư dân hoặc đại lý cung cấp cho mình không chính xác thì khi thanh tra EU phát hiện ra thì họ sẽ cắt cô-ta của mình. Hai là, hồ sơ không hợp lệ, hải quan của EU sẽ không nhận hàng mà   trả về, như vậy doanh nghiệp sẽ rất thiệt thòi. Do vậy, Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản phải là vai trò cầu nối và là nhà tư vấn pháp luật để hướng dẫn ngư dân ghi chép đầy đủ những thông tin về nguồn gốc sản phẩm theo quy định của IUU.

Ngư dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước ở các tỉnh ven biển ÐBSCL đã và đang chuẩn bị sẵn sàng cho việc chứng minh nguồn gốc thủy sản khai thác nhằm bảo đảm nghề khai thác thủy sản trong vùng hội nhập thị trường quốc tế, phát triển bền vững và ổn định. 

Bài và ảnh: ÐỖ NAM, VIỆT TIẾN