Sông Trà, nỗi lo mùa lũ

Nhiều làng có nguy cơ bị "xóa sổ"

Hằng năm khi mùa lũ về, nước sông Trà Khúc lên nhanh trên báo động 3 và duy trì mực nước cao khá lâu tại vùng hạ lưu từ đập Thạch Nham đến cửa Ðại. Người dân sống ở các làng ven sông Trà Khúc thường xuyên phải đối phó trong mùa mưa lũ. Nhà nào cũng có thuyền, bè và sẵn sàng di dời đến nơi ở mới khi nước lũ dâng cao. Và có lẽ, chưa có năm nào mà người dân sống ven sông Trà Khúc lại thấp thỏm, lo sợ "làng xưa, lối cũ" bị xóa sổ như trong mùa mưa, lũ năm nay.

Một chủ thuyền ở xóm Vạn chài đưa chúng tôi đi xem những đoạn sông có nguy cơ bị sạt lở và nói: Trước đây, bờ bắc sông Trà có sạt lở, nhưng không đến mức người dân phải bỏ làng ra đi. Bây giờ tác hại của lũ, lụt lớn quá, một số làng  sắp nguy cơ bị "xóa sổ".

Qua tìm hiểu, tôi thấy Sơn Tịnh là huyện có nhiều điểm nguy cơ sạt lở lớn nhất, với hàng chục km bờ sông đang rạn nứt cần được xây kè chống lũ. Nhiều đoạn ở bờ bắc Sông Trà đã bị nước xói lở hàng nghìn mét, đe dọa nhiều làng ven sông và hàng nghìn hộ.

Trao đổi ý kiến với chúng tôi về vấn đề này, ông Phan Văn Ơn, Phó chi Cục trưởng Thủy lợi-Phòng chống lụt bão và quản lý đê điều Quảng Ngãi cho biết: Năm nay,  bờ bắc sông Trà Khúc có khả năng bị sạt lở lớn. Nhiều đơn vị khai thác cát trên sông bừa bãi có khả năng làm thay đổi dòng chảy và bờ sông hiện bị rạn nứt nhiều đoạn. Một số làng ven sông có nguy cơ bị "xóa sổ" ngay trong mùa mưa, lũ năm nay. Lo ngại nhất là đoạn sông Trà Khúc đi qua địa bàn thôn 2, xã Nghĩa Dõng, TP Quảng Ngãi. Ðoạn sông này có độ uốn khúc lớn, với dòng chủ lưu đi ép sát bờ nam gây xói lở nghiêm trọng, đặc biệt là vào mùa lũ. Gần đây mức độ sạt lở ở đây rất lớn, khoảng từ 5-10 m/năm đã đe dọa sự ổn định đối với đời sống của hàng trăm gia đình nơi đây.

Còn ở bờ bắc sông Trà Khúc thì tác hại của lũ không kém. Hằng năm, khi lũ về nước dâng cao, làm sạt lở nhiều đoạn sông. Có vùng bị sạt lở sâu vào khu dân cư đến 10 m, đe dọa trực tiếp đến hàng nghìn hộ dân ở các làng An Phú, Ngọc Thạch (xã Tịnh An); Gia Hòa, Tăng Long, xóm Lân (xã Tịnh Long); Diên Niên, An Thọ, Vĩnh Phước (xã Tịnh Sơn); Trường Xuân, Thọ Lộc, Ngân Giang, Hà Tây (xã Tịnh Hà) và thôn Liên Hiệp 2 - thị trấn Sơn Tịnh...

Tác hại của việc khai thác cát bừa bãi

Nguy cơ xói lở lớn ở hai bờ con sông Trà Khúc có rất nhiều nguyên nhân, nhưng "thủ phạm" chính gây tác hại trực tiếp là do chính quyền địa phương cho khai thác cát trên sông vô tội vạ. Họ đã biến dòng sông đẹp của Quảng Ngãi  trở thành nơi hội tụ của những ông "vua cát". Nhiều đơn vị khai thác cát để  kiếm bạc tỷ,  bắt dòng sông phải oằn mình gánh lấy hậu quả.

Nhưng tác hại lớn nhất vẫn là sạt lở bờ sông, làm cho hàng nghìn hộ dân sống ven sông Trà phải bỏ làng ra đi mỗi khi mùa mưa, lũ đến. Hằng ngày có hàng chục xe xúc và hàng nghìn xe tải nặng lấy cát tại các bến sông.  Có đơn vị được tỉnh cấp giấy phép, nhưng cũng có đơn vị do xã, huyện "bật đèn xanh" để lấy cát đi bán.

Dọc dòng sông Trà Khúc hiện nay, hàng chục đơn vị dựng chòi, che bạt ngay trên bến sông để lấy cát. Bãi cát Trần Phú (TP Quảng Ngãi) do Công ty Phát triển hạ tầng các khu công nghiệp Quảng Ngãi quản lý, khai thác, gây nguy cơ sạt lở đê bao bờ nam sông Trà. Còn bãi cát Diên Niên - Tịnh Sơn do Công ty CP Gạch ngói Tịnh Sơn và Xí nghiệp Xây lắp Anh Quý khai thác mỗi năm khoảng 100 nghìn m3 cát.

Chủ tịch UBND xã Nguyễn Thanh Tùng cho biết: Hiện nay, cả xã có khoảng 400 hộ dân sống ven sông Trà thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ. Do tác hại của việc khai thác cát, nên gần đây có đoạn bờ sông đã sạt lở sâu vào khu dân cư gần 10 m. Xã đã di dời khẩn cấp 26 hộ ở xóm Vĩnh Phước vào khu tái định cư Gò Ðồn, Chân Mương. Hiện nay còn khoảng 30 gia đình cần di dời trước mùa mưa, bão sắp đến.

Còn tại xã Tịnh Hà do Công ty TNHH Thành Công khai thác cát liên tục từ năm 2006 đến nay đã gây thiệt hại đất sản xuất và sinh hoạt của nhân dân trong vùng đáng kể. Mỗi ngày có hơn 100 xe tải lên bãi lấy cát, gây ô nhiễm môi trường và đã xảy ra nhiều vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng.

Chị Ðỗ Thị Lan và Bùi Thị Liễu ở xóm 6, thôn Ngân Giang, xã Tịnh Hà nói: Lâu nay nhờ có bãi cát, bờ tre ngăn bớt dòng nước xoáy nên bờ sông ít sạt lở. Hiện giờ thì có hai đơn vị ở đâu đến đây và một số người trong xã cũng tranh thủ lấy cát, gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sinh hoạt của bà con chúng tôi. Nhân dân ở đây đã nhiều lần chặn xe chở cát, làm đơn kiến nghị lên xã, huyện nhưng cũng không được giải quyết.

Ðiều khó hiểu là cách làm của chính quyền địa phương. Mặc dù hằng năm đã tranh thủ xin nguồn vốn Nhà nước đầu tư hàng chục tỷ đồng để xây bờ kè chống xói lở ở những đoạn sông xung yếu, nhưng  đồng thời với việc xây kè, chống lũ thì lại đề nghị cấp phép cho các đơn vị khai thác cát trên những đoạn sông có nguy cơ sạt lở lớn. Thậm chí có những đơn vị nhiều lần đã vi phạm Luật Khoáng sản, UBND tỉnh đã ra quyết định đình chỉ và xử phạt hành chính, nhưng sau đó không lâu Sở Tài nguyên và  Môi trường Quảng Ngãi lại làm thủ tục đề nghị tỉnh cấp phép cho khai thác cát. Nhiều đơn vị còn lén lút khai thác cát ngoài mốc giới, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.

Minh chứng cho việc làm sai trái này là doanh nghiệp Ngọc Ðá, ở huyện Sơn Tịnh, mặc dù đã một lần khai thác cát trái phép bị tỉnh đình chỉ, xử phạt hành chính và hiện nay (đến đầu tháng 9-2007) vẫn chưa được tỉnh cấp phép, nhưng vẫn lén lút khai thác cát ngay ở đoạn bờ sông Thọ Lộc - Trường Xuân, gây ảnh hưởng trực tiếp đến du khách tham quan, du lịch nơi Khu nhà lưu niệm cụ Nguyễn Chánh.

Riêng Xí nghiệp Thái Tuấn đã có lần khai thác bãi cát trái phép ở xã Tịnh An, gây ô nhiễm môi trường và làm thiệt hại hàng chục ha đất sản xuất của dân. Hàng trăm hộ dân ở xóm 3, thôn Ngọc Thạch, xã Tịnh An (Sơn Tịnh) đã khiếu nại. Vụ việc tưởng chừng được UBND tỉnh xử lý "thấu tình đạt lý" nhưng hiện nay Xí nghiệp này vẫn tiếp tục lấy cát ngay tại  vùng xung yếu trên sông Trà, gây lo ngại cho hàng trăm hộ dân phải bỏ làng ra đi tìm nơi ở mới.

Chủ tịch UBND xã Tịnh Long đưa chúng tôi ra bãi cát và chỉ tay về phía xóm Lân nói: Xã Tịnh An bán cát mà sống, nhưng hậu quả thiệt hại trong mùa lũ thì dân chúng tôi gánh hết. Với mức độ lấy cát ngày đêm với khối lượng lớn của Xí nghiệp Thái Tuấn đã ảnh hưởng trực tiếp đời sống của hơn 900 hộ dân ở hai thôn Gia Hòa và Tăng Long. Nhìn dòng nước sông Trà đổ về hạ lưu trong mùa mưa, lũ rất hung dữ, nhưng trước đây có cây bói trồng trên bãi cát đã cản bớt dòng nước xoáy nên dân trong làng giảm được thiệt hại. Còn bây giờ do Xí nghiệp Thái Tuấn lấy hết cát ngay đoạn sông xung yếu, con nước chắc sẽ đổi dòng đâm thẳng vào làng thì 50 nhà ở xóm Lân có nguy cơ cuốn trôi ngay trong mùa lũ sắp đến.

Còn cụ Phạm A - người sống lâu năm trong xóm Lân buồn rầu nói: Cả đời tôi ở đây chưa biết sợ con nước trên sông Trà, nhưng năm nay thì chắc khổ phải bỏ nhà đi sớm.

Rõ ràng việc cho khai thác cát, sạn trên sông Trà Khúc đang là mối đe dọa trực tiếp của hàng trăm hộ dân sống ở các làng ven sông trong mùa mưa, lũ năm nay.