Sơn La là tỉnh có sự đa dạng về văn hóa với 12 dân tộc cùng sinh sống, trong đó chủ yếu là Thái, Kinh, H’Mông, Mường. Đây là lợi thế lớn để hình thành các sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn bản địa. Từ nhận thức đó, tỉnh đã lựa chọn hướng đi phát triển du lịch gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc như một giải pháp mang tính lâu dài.
Thực tế cho thấy, nhiều loại hình du lịch đã và đang được khai thác hiệu quả, như du lịch trải nghiệm đời sống văn hóa cộng đồng, du lịch làng nghề, nghỉ dưỡng tại bản, du lịch tâm linh, sinh thái và ẩm thực. Những sản phẩm này không chỉ thu hút du khách mà còn góp phần quảng bá hình ảnh con người, văn hóa Sơn La đến với nhiều vùng miền.
Cùng với phát triển du lịch, công tác bảo tồn văn hóa truyền thống được tỉnh Sơn La đặc biệt quan tâm. Nhiều lễ hội, nghi lễ truyền thống đã được phục dựng bài bản, đúng bản sắc như Lễ hội mùa Hoa Ban, lễ mừng cơm mới. Một số lễ hội được nâng tầm trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc như lễ hội đua thuyền, lễ Hết Chá, lễ cầu mưa, góp phần tạo không gian sinh hoạt văn hóa phong phú cho người dân và du khách.
Thông qua các hoạt động này, giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn được lan tỏa rộng rãi, trở thành cầu nối giữa các thế hệ và giữa các vùng miền. Đồng thời, đây cũng là nền tảng để hình thành hệ thống sản phẩm du lịch đặc trưng, mang tính khác biệt của Sơn La.
Trao đổi về định hướng phát triển, bà Hoàng Ngân Hoàn, Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La, cho biết: Ngành đã phối hợp với các cơ sở rà soát, xây dựng các khu, điểm du lịch theo hướng bền vững. Trong đó, yếu tố bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, nhất là các di sản và bản sắc dân tộc, được đặt lên hàng đầu. Theo đó, việc phát triển du lịch không tách rời các yếu tố văn hóa truyền thống, mà ngược lại, phải dựa trên nền tảng văn hóa để tạo nên sức hấp dẫn riêng. Những phong tục tập quán, lối sống, phương thức sản xuất nông nghiệp của người dân được xem là yếu tố cốt lõi, góp phần tạo nên giá trị đặc trưng cho sản phẩm du lịch.
Song song với đó, tỉnh Sơn La đã ban hành và hoàn thiện nhiều cơ chế, chính sách nhằm hỗ trợ phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa. Tiêu biểu là Nghị quyết 41/2022/NQ-HĐND, trong đó có nhiều nội dung hỗ trợ phục dựng lễ hội truyền thống, xây dựng đội văn nghệ quần chúng, phát triển du lịch cộng đồng.
Những chính sách này đã tạo điều kiện để các địa phương chủ động gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời từng bước khai thác hiệu quả giá trị văn hóa phục vụ phát triển kinh tế.
Tại cơ sở, việc bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Ông Tòng Văn Yên cho biết, từ năm 2005, bản Hùn, xã Chiềng Cọ đã thành lập đội văn nghệ với 12 thành viên. Đến nay, bản đã có 10 đội văn nghệ thuộc các tổ chức, đoàn thể.
Các đội văn nghệ không chỉ biểu diễn trong dịp lễ, Tết, sự kiện của địa phương mà còn phục vụ khách du lịch. Qua đó, vừa góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, vừa tạo thêm thu nhập cho người dân.
Để duy trì hoạt động, các đội văn nghệ được hỗ trợ kinh phí hằng năm, đồng thời huy động thêm nguồn lực xã hội hóa từ người dân để trang bị đạo cụ, trang phục và tham gia các hoạt động giao lưu, hội thi, hội diễn. Đây là cách làm hiệu quả, giúp văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn “sống” trong đời sống cộng đồng.
Bà Lưu Hải Anh, Phó Giám đốc Bảo tàng và Thư viện tỉnh Sơn La, cho biết: Trong những năm qua, Thư viện tỉnh Sơn La không ngừng đổi mới hình thức phục vụ bạn đọc, bổ sung nguồn sách mới, thường xuyên luân chuyển đầu sách cho các thư viện huyện, trạm sách công cộng, hỗ trợ xây dựng tủ sách cộng đồng, “ngôi nhà trí tuệ” các huyện, thành phố. Duy trì các hoạt động phục vụ bạn đọc cơ sở, thư viện lưu động, tổ chức ngày hội đọc sách tại các trường học, đơn vị trong tỉnh, góp phần khơi dậy tình yêu với sách, lan tỏa văn hóa đọc.
Cùng với các hoạt động bảo tồn tại cơ sở, Sơn La cũng chú trọng công tác nghiên cứu, sưu tầm và bảo vệ di sản văn hóa. Đến nay, tỉnh đã xây dựng 19 hồ sơ khoa học di sản văn hóa tiêu biểu của các dân tộc thiểu số, trong đó có 17 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đặc biệt, di sản “Nghệ thuật xòe Thái” được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, góp phần nâng cao vị thế và giá trị văn hóa của Sơn La trên bản đồ văn hóa thế giới.
Bên cạnh đó, tỉnh đã triển khai nhiều kế hoạch nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa như bảo tồn chữ Thái cổ, nghiên cứu và phổ biến các điệu xòe, sưu tầm, tư liệu hóa và truyền dạy các loại hình di sản văn hóa dân tộc thiểu số.
Bà Đinh Thị Hường, Trưởng Phòng Văn Hóa, Khoa học và Thông tin thị xã Mộc Châu, chia sẻ: Trong những năm qua, du khách đến với Mộc Châu không vì yêu thích khung cảnh thơ mộng, khí hậu trong lành, còn vì những nét văn hóa độc đáo, đặc trưng của các dân tộc nơi đây. Mộc Châu chú trọng việc bảo tồn, phát huy giá trị tốt đẹp của văn hóa dân tộc, phát triển nông nghiệp xanh, xác định đây là 2 nền tảng chính trong định hướng phát triển du lịch bền vững của thị xã Mộc Châu.
Những hoạt động này không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn tạo nguồn lực để phát triển du lịch, nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của văn hóa trong đời sống hiện đại.
Thực tiễn cho thấy, khi văn hóa được đặt đúng vị trí và được đầu tư đúng hướng, sẽ trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế-xã hội. Ở Sơn La, sự kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch đã mang lại hiệu quả rõ rệt, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân.
Trong thời gian tới, với việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, đẩy mạnh xã hội hóa và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, Sơn La đang từng bước xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời khai thác hiệu quả giá trị văn hóa để phục vụ phát triển bền vững.
