Vùng Bằng Phúc là nơi sinh trưởng, phát triển chính của cây chè Shan tuyết tại xã Đồng Phúc. Dọc theo đường Bắc Kạn-hồ Ba Bể đi qua xã không khó để trông thấy, “chạm vào” những cây chè cổ thụ xù xì, rêu mốc ven đường. Tuy nhiên, chính người dân nơi đây cũng nhiều người chưa hề biết tới những cây cổ thụ, cao lừng lững, lớn hơn nhiều so với những cây chè vốn đã biết. Vì thế, những phát hiện mới của chính quyền sở tại thật sự tạo nên những niềm phấn khởi, lạc quan.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Triệu Quang Hùng nhớ lại, khi vận hành xã mới sau sáp nhập, nhiều lần khi thăm, làm việc với các hộ chế biến chè, một câu chuyện rất đáng chú ý được nhiều người già nhắc tới. Đó là lời kể về những cây chè cổ thụ, trong rừng già, cây sống khỏe vài trăm tuổi, vươn lên trời cao, hằng năm cho từ 2-3 tạ hạt và rất nhiều hạt chè rơi xuống đất đã mọc lên nhiều cây con, người dân lấy về trồng. Tuy vậy, do người dân không có thiết bị để định vị nên chỉ tả lại theo trí nhớ về khu vực những cây chè này sinh sống.
Bên chén chè Shan tuyết, cụ Phùng Thị Chây, thôn Bằng Phúc 3 cho biết, ở đây nhìn núi là thấy chè Shan tuyết, đi rừng lấy dược liệu về làm men nấu rượu, trượt chân cũng bám vào cây chè mà đứng dậy. Dân nơi đây nhờ cây chè mà sống ổn định cho đến hôm nay. Những người già như cụ Chây chính là nhân chứng, “nguồn tin” cực kỳ quan trọng để xã Đồng Phúc khởi động hành trình tìm kiếm những cây chè cổ thụ, được ví như cây chè tổ của vùng đất này.
Sau nhiều lần trò chuyện với nhiều cụ cao tuổi ở Bằng Phúc, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Triệu Quang Hùng quyết định thành lập các đoàn công tác gồm lãnh đạo xã, kiểm lâm, người già còn khỏe, thành viên tổ làng nghề chè trong xã cùng các thiết bị định vị, cơm nắm, lên đường vào các ngày cuối tuần để tìm kiếm những cây chè tổ. Và phát hiện về 5 cây chè có chu vi hai người ôm trên đỉnh Vằng Hên chỉ là một trong nhiều phát hiện đã được xã Đồng Phúc tìm ra.
Sau gần ba giờ leo núi, đoàn đã “chạm” tới đỉnh Vằng Hên. Trước mắt là năm gốc chè Shan tuyết cổ thụ thân to hai người ôm, cao đến 30m, có tuổi đời ước tính vài trăm năm. Những cây chè này đã thi gan tuế nguyệt hàng trăm năm, “uống” gió sương, chống chọi với khắc nghiệt của thời tiết. Để giờ, đứng trước những cây chè, mỗi người bỗng thấy mình thật nhỏ bé trước thiên nhiên.
Điều đặc biệt giá trị là năm cây chè cổ thụ này gần như chưa ai biết tới. Theo Ủy ban nhân dân xã, tại các khu rừng sâu trên địa bàn còn phát hiện thêm nhiều cây có tuổi đời ước tính 500-600 năm tuổi, điển hình như năm cây chè cổ ở núi Vằng Hên thuộc thôn Bằng Phúc 3 này. Hiện nay, xã đang thực hiện bước đánh giá tuổi cây, xây dựng dự án khoa học để công nhận cây đầu dòng và lập hồ sơ công nhận cây tổ đối với những cây chè Shan tuyết cổ thụ ở đây.
Trong niềm vui vì khám phá, phát hiện mới, anh Hà Văn Kiên, Tổ trưởng Tổ làng nghề tự quản xã Đồng Phúc phấn khởi, đây là cơ sở quan trọng để xác nhận cây chè tổ, xây dựng câu chuyện sản phẩm, quảng bá và đưa du khách đến, tận mắt thấy báu vật đại ngàn quý báu này. Cây chè Shan tuyết không đơn thuần là một loài cây bản địa mà theo người già vẫn dặn lại con cháu, đó là “báu vật của trời” dành riêng cho vùng đất này.
Mới nhất, vào giữa tháng 10, cũng trên đỉnh Vằng Hên, sau nhiều giờ tìm kiếm, đoàn công tác do Bí thư Đảng ủy xã Nông Ngọc Duyên dẫn đầu đã tiếp tục phát hiện thêm một quần thể chè Shan tuyết cổ thụ gồm nhiều cây lớn khác sau năm cây đã được phát hiện.
Theo Ủy ban nhân dân xã Đồng Phúc, ngoài những cây vừa phát hiện mới thì hiện tại qua rà soát, thống kê, trên địa bàn xã có hơn 700 cây chè Shan tuyết cổ thụ phân bố tương đối đồng đều tại địa giới các thôn Nà Pài, Nà Hồng, Nà Bay, Bản Mới, Bản Chang, Bản Khiếu, Phiêng Phung. Những phát hiện mới và số lượng cây rất lớn này rõ ràng là tài nguyên sinh học cực kỳ quý giá, mở ra tiềm năng phát triển kinh tế nhưng cũng đặt ra bài toán về bảo vệ nguồn gen này.
Vì vậy, cùng với quá trình tìm kiếm, thống kê, bảo vệ những quần thể mới, chính quyền xã đã lập hồ sơ và được công nhận 12 cây chè Shan tuyết cổ thụ là cây Di sản Việt Nam. Trong quá trình thi công các dự án trên địa bàn, những cây chè nằm trong vùng phải giải phóng mặt bằng đều được “đánh gốc”, di chuyển cả cây đưa về trồng, chăm sóc tại những vùng phù hợp, thuận tiện cho phát triển du lịch.
Ủy ban nhân dân xã đã chỉ đạo trưởng các thôn có cây chè cổ thụ tuyên truyền nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ, gìn giữ chè Shan tuyết; không tự ý tác động làm ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây chè cổ thụ, cây chè Shan tuyết khi chưa có ý kiến của cơ quan chuyên môn và chính quyền. Đồng thời chủ động rà soát, nắm chắc số lượng, vị trí các cây chè cổ, chè lâu năm tại thôn; phối hợp theo dõi, bảo vệ, kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm hại, chặt phá, khai thác trái phép. Tổ tự quản làng nghề theo dõi, giám sát thường xuyên đối với các cây chè cổ thụ và quần thể cây chè Shan tuyết; kịp thời phát hiện, phản ánh các hành vi xâm hại, chặt phá, khai thác trái phép hoặc các nguy cơ ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây chè. Xã cũng đề nghị lực lượng kiểm lâm, tăng cường kiểm tra, giám sát công tác bảo vệ cây chè cổ thụ, cây chè Shan tuyết, nhất là tại các khu vực giáp ranh, khu vực rừng tự nhiên.
Xã cũng đã gửi công văn đề nghị sở, ngành chuyên môn cấp tỉnh hướng dẫn quy trình chăm sóc, bảo vệ, nhân giống; thủ tục đánh giá, công nhận cây đầu dòng và định hướng bảo tồn lâu dài gắn với phát triển vùng nguyên liệu và du lịch nông nghiệp, trải nghiệm.
Vùng chè Shan tuyết đã được công nhận làng nghề và chè Shan tuyết Bằng Phúc đã có thương hiệu và được chắp cánh bay xa đến nhiều vùng trong cả nước. Nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp đứng ra trồng, bao tiêu, chế biến thành những sản phẩm mới, như: Hồng trà, Bạch trà, Trà ống lam gác bếp... không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2025-2030 xác định cây chè là cây lợi thế mũi nhọn. Địa phương hướng tới phát triển chè Shan tuyết Bằng Phúc gắn liền với du lịch trải nghiệm sinh thái. Với những phát hiện mới, đặc biệt khi xã Đồng Phúc được quy hoạch là vùng phát triển du lịch trọng tâm quanh hồ Ba Bể thì rõ ràng những cây chè cổ nơi đây sẽ là điểm đến du lịch mới đầy hấp dẫn.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Triệu Quang Hùng cho biết thêm, những cánh rừng tự nhiên nơi đây rộng lớn vì thế sẽ vẫn còn nhiều quần thể chè cổ thụ có thể chưa từng được biết. Chính quyền xã sẽ chỉ đạo tiếp tục công tác tìm kiếm để khoanh vùng, bảo vệ và “đánh thức tiềm năng” để cây chè làm giàu cho người dân trên địa bàn.
