Sơn La giữ gìn và phát huy chữ Thái cổ

Dân tộc Thái chiếm 56% số dân tỉnh Sơn La với một sắc thái văn hóa riêng độc đáo. Trải qua quá trình chắt lọc của thời gian, ngôn ngữ viết của người Thái đã trở thành di sản văn hóa quý giá, là phương tiện ghi lại phong tục, tập quán, tín ngưỡng của đồng bào dân tộc tại vùng đất này.

Những cuốn sách viết chữ Thái cổ, dù vẫn còn được lưu giữ và bảo quản, nhưng đang dần bị mai một và có nguy cơ bị lãng quên theo thời gian.

Đến nay, Bảo tàng tỉnh Sơn La đã sưu tầm, thu thập trong đồng bào dân tộc ở các xã, bản người Thái được 1.031 cuốn sách chữ Thái cổ bao gồm:  612  cuốn  sách  văn học - nghệ thuật, 250 cuốn sách tín ngưỡng - luật tục, 109 sách lịch sử và 13 cuốn ở các thể loại khác. Trong đó, có những cuốn truyện có giá trị cao như: Khun lú Nàng nả, Sống Chụ Son Sao (nói về tình yêu đôi lứa), Quăn Tô Mương, Quăn Khưu Tính nói về lịch sử dựng Bản, dựng Mường.

Nhưng hiện nay, kho tàng văn hóa truyền thống này đang được bảo quản trong điều kiện rất thô sơ, phòng bảo quản không có quạt thông gió, điều hòa nhiệt độ, quy trình bảo quản mang tính chất thủ công bằng một số loại hóa chất thông thường.

Vì vậy, những cuốn sách chữ Thái cổ dần bị hư hỏng và với chất liệu làm bằng loại giấy dó thì việc phục chế lại sách rất khó.

Ông Nguyễn Ngọc Hiển, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Sơn La, cho biết: "Do trang thiết bị bảo quản quá lạc hậu đã có một cuốn sách bị mối mọt, loang ố, bảo tàng đã nhiều lần kiến nghị xây dựng và bảo quản kho sách nhưng chưa nhận được sự đầu tư thích đáng".

Mẫu văn tự Thái cổ ngành Tái đen.

Mối lo lớn hiện nay là người biết đọc, hiểu và dịch sách chữ Thái cổ ở Sơn La chỉ có năm người, tiêu biểu như: Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Vi Trọng Liên năm nay đã 70 tuổi, ông Hoàng Trần Nghịch, ông Lò Văn Lả (thị xã Sơn La). Trong khi đó, phần lớn thanh, thiếu niên dân tộc Thái chỉ biết giao tiếp bằng tiếng Thái, chứ không hiểu và sử dụng chữ Thái.

Mặc dù năm 2003, Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Sơn La đã xây dựng một dự án sưu tầm, dịch thuật, khai thác kho sách chữ Thái cổ, nhưng cho đến nay dự án chưa nhận được sự quan tâm của các cấp, ngành chức năng.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Vi Trọng Liên cho biết: "Hơn bao giờ hết, để gìn giữ và phát huy chữ Thái cổ, cần sớm có phương án dịch thuật và xây dựng giáo trình dạy chữ Thái để đưa vào giảng dạy cấp tiểu học cho học sinh dân tộc Thái, nếu không chỉ vài năm nữa thế hệ lớp chúng tôi không còn thì các thế hệ sau này rất vất vả để tìm hiểu, nghiên cứu và phát triển chữ Thái cổ. Nguy cơ chữ Thái cổ dần bị lãng quên là điều khó tránh khỏi".

Từ đầu năm đến nay, tỉnh Sơn La đã mở các lớp học chữ Thái cho cán bộ lực lượng vũ trang theo đề tài: "Nghiên cứu biên soạn giáo trình sách giáo khoa tiếng Thái" do nhà giáo ưu tú Hoàng Trung Ðịnh và cử nhân Lương Hà Nhị biên soạn.

Giáo trình gồm hai tập, 91 bài học chữ Thái với những nội dung về ca dao, tục ngữ, đồng dao, đạo đức, lối sống, phong tục tập quán của dân tộc Thái. Mặc dù mới đang trong quá trình dạy thử nghiệm nhưng đã có năm lớp giảng dạy chữ Thái cho đồng bào dân tộc Thái ở năm bản: Phiêng Luông, bản Cọ, bản Chậu, bản Pột Là, bản Lầu (thị xã Sơn La), các giáo viên đều là những người công tác trong ngành giáo dục lâu năm đã về hưu trực tiếp tham gia giảng dạy thử nghiệm.

Trước thực trạng này, muộn còn hơn không, tỉnh Sơn La cần sớm dịch thuật và biên soạn sách chữ Thái cổ đưa vào giảng dạy cho các con em đồng bào dân tộc Thái. Tỉnh cần có sự đầu tư trang thiết bị hiện đại để lưu giữ và bảo quản kho sách chữ Thái tổ tốt hơn.