Sân chơi đầu tiên của văn học châu Á

Giải thưởng Man Asian Literary là sân chơi lớn đầu tiên ra đời nhằm khuyến khích sự phát triển mạnh mẽ của nền văn học châu Á và tôn vinh những tài năng văn học của châu lục lớn nhất thế giới này. Đây là giải thưởng được sáng lập bởi tổ chức Man Hong Kong International Literary Festival cùng một số trường đại học ở Hong Kong và được sự tài trợ của Man Group plc - tập đoàn tài trợ cho giải Man Booker danh tiếng. Giải thưởng được trao lần đầu tiên vào năm nay. Lễ trao giải dành cho người chiến thắng trị giá 13.000 USD sẽ diễn ra vào 1-11, trong đó, tác giả nhận 10.000 USD còn dịch giả nhận 3.000 USD.

Lý giải cho nguyên nhân ra đời của giải Man Asian Literary, Ban tổ chức cho biết: "Trong khi các nhà văn đến từ một số quốc gia, đặc biệt là Ấn Độ và những tác giả châu Á nhập cư vào những nước như Mỹ, Anh, Pháp, Australia từ lâu đã có nhiều cơ hội xuất bản tác phẩm và do đó đã từ lâu được đóng góp phần mình vào sự phát triển của nền văn học viết bằng tiếng Anh, thì các nhà văn châu Á mới chỉ bước đầu khẳng định vị thế của mình trên văn đàn thế giới. Châu Á, từ Nhật Bản, qua Trung Quốc đến Đông - Nam Á, ngày nay đã trở thành nguồn cung cấp tác giả quan trọng và được nhiều nhà xuất bản lớn để mắt đến.

Một giải thưởng văn học tôn vinh những trang viết của người châu Á được thành lập sẽ phù hợp với tình hình văn học hiện nay cũng như sự phát triển của ngành công nghiệp xuất bản như đã đề cập ở trên".

Vì châu Á vốn là một châu lục đa ngôn ngữ nên sẽ có những khó khăn trong việc chấm giải cho các tác phẩm được viết bằng rất nhiều ngôn ngữ khác nhau. Ý thức được điều này, ban tổ chức giải thưởng đã chọn giải pháp an toàn, đó là các tác phẩm dự giải phải được dịch ra tiếng Anh và dài hơn 30.000 chữ.

Vì ngoài mục đích phát hiện những tài năng văn học châu Á, giải thưởng Man Asian Literary còn góp phần kích thích sự phát triển của hoạt động dịch thuật.

Hiện nay, rất nhiều tác phẩm xuất sắc của các nhà văn châu Á chưa đến được với đông đảo bạn đọc trên thế giới bởi những rào cản về ngôn ngữ. Nhưng với những yêu cầu bắt buộc của giải thưởng này, các tác phẩm văn học sẽ được dịch nhiều hơn, mở một cánh cửa để thế giới phương Tây có thể nhìn thấy được một nền văn học còn đang khép kín. Ấn Độ là một quốc gia đi đầu tại châu Á trong việc dịch các tác phẩm phương ngữ của mình ra tiếng Anh. Tuy nhiên, không phải tác phẩm nào được dịch ra tiếng Anh cũng có thể tham gia tranh giải mà chỉ những tác phẩm gốc xuất bản tối đa trước 8 năm so với hạn dự thi mới đủ điều kiện tranh giải.

Giải thích cho quy định này, ông Gordon đưa ra hai lý do: "Thứ nhất, chúng tôi muốn tôn vinh những tác phẩm mới. Với những tác phẩm mới được dịch ra tiếng Anh nhưng nguyên bản đã xuất hiện từ trước đó rất lâu thì nó không phải là tác phẩm mới. Hơn nữa, nếu không đưa ra giới hạn, chúng ta sẽ phải tính đến cả những giai đoạn văn học từ những năm 1960, 1970.

Có rất nhiều tác phẩm xuất sắc và đã trở thành kinh điển nhưng đó không phải là đối tượng của giải thưởng này. Chính vì vậy, việc đặt ra quy định này là cần thiết. Chúng tôi cho rằng xét lùi các tác phẩm ra đời trong vòng một thập kỷ là điều hợp lý".

Tác phẩm dự thi không nhất thiết phải lấy bối cảnh, chủ đề về châu Á hay có nhân vật là người châu Á. Tác giả của nó phải là công dân của một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ châu Á (ngoại trừ khu vực Tây Á). Theo đó, cơ hội được vinh danh sẽ dành cho các tác giả đến từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hong Kong, Đài Loan, Việt Nam, Philippines, Campuchia, Lào, Singapore, Malaysia, Indonesia, Đông Timor, Papua New Guinea, Thái Lan, Myanmar, Bangladesh, Bhulan, Ấn Độ, Nepal, Sri Lanka, Pakistan, Afghanistan.

Lý giải cho điều này, ông Peter Gordon, Chủ tịch Festival Văn học Hong Kong - nơi tài trợ 10.000 USD mỗi năm cho giải Man Asian Literary, đồng thời là chủ tịch giải thưởng, cho biết: "Đây không phải là một sự bỏ sót. Nếu có cả Tây Á thì dù có đưa ra một ranh giới nhất định, ví như biển Hồng Hải chẳng hạn, thì chúng ta cũng đã phải tính cả các nhà văn đến từ các quốc gia viết bằng tiếng Ảrập - một nền văn học có truyền thống riêng. Sẽ không công bằng nếu các nhà văn Jordan được dự giải còn những nhà văn Ai Cập lại đứng ngoài".

Trước những thắc mắc về sự bình đẳng tranh giải giữa hai đối tượng: nhà văn châu Á gốc và những nhà văn cư trú tại châu Á, ông Gordon chỉ rõ: "Chúng tôi biết rằng, có những nhà văn có nhiều quốc tịch, cư trú tại nhiều quốc gia. Chúng tôi chủ trương càng mở rộng đối tượng dự giải càng tối. Hơn nữa, tôi cho rằng, cũng cần có sự phân biệt nhất định giữa các nhà văn châu Á nhưng sinh sống ngoài châu lục và những nhà văn không phải gốc Á nhưng đã di cư đến châu lục này. Nhưng dù trong trường hợp nào, chúng tôi cũng khuyến khích sự tham gia của các tác giả".

Ngay từ năm đầu tiên, giải thưởng đã thu hút được 243 nhà văn ở khắp các nước châu Á gửi tác phẩm tới tham dự. "Đây là năm đầu tiên Man Booker xét giải tại châu Á, thế nhưng, số lượng và chất lượng tác phẩm gửi về đã vượt qua cả mức mong đợi của chúng tôi" - Ông Peter Gordon, Chủ tịch ban giám khảo giải thưởng Man Booker châu Á nhận xét.

Ở lần xét duyệt vừa qua, 23 tác giả đã được đề cử lọt vào vòng chung kết, trong đó Ấn Độ chiếm đến gần một nửa với 11 tác giả. Đặc biệt trong số 11 tác giả của Ấn Độ lọt vào vòng chung kết của giải Man Asian lần này có đến gần một nửa là tác giả nữ, bao gồm: Nalini Rajan, Anuradha Vijayakrishnan, Sujatha Vijayaraghavan.

Dẫn dầu trong danh sách lọt vào vòng chung kết giải Man Asian Literaray lần này là Quách Tiểu Lộ (Xiaolu Guo), một nhà văn trẻ của Trung Quốc đã từng lọt vào danh sách đề cử của giải Orange 2007 với tác phẩm A Concise Chinese - English Dictionary for Lovers. Lần này, cô gửi đến Ban tổ chức cuốn tiểu thuyết mới mang tên 20 Fragments of a Ravenous Youth. Ngoài ra, đến từ đất nước đông dân nhất thế giới này còn có nhà văn Khương Nhung với tác phẩm nổi tiếng Tôtem sói đã phát hành ở Việt Nam.

Đại diện cho xứ sở hoa anh đào Nhật Bản có nữ nhà văn trẻ, người đã chiến thắng giải văn học danh giá nhất của Nhật Bản Akutagawa với tác phẩm Snakes and Earrings viết năm cô 21 tuổi. Hitomi Kanehara lọt vào danh sách đề cử giải Man Asian Literary lần này với tiểu thuyết thứ 3 mang tên Autofiction.

Ngoài ra, trong danh sách đề cử của giải còn có các tác giả đến từ các nước và vùng lãnh thổ như Philippines, Malaysia, Đài Loan, Pakistan, Sri Lanka...

Tuy nhiên, ngay từ năm đầu tiên, giải thưởng này đã gây ra nhiều cuộc tranh cãi xung quanh chủ đề về thành phần ban giám khảo. Lý do của sự bất đồng này được giải thích rằng đây là giải thưởng nhằm tôn vinh các tác giả châu Á nhưng thành phần ban giám khảo lại mang nhiều chất châu Âu.

Thành phần Ban giám khảo giải Man Asian Literary năm nay gồm có 3 người, tất cả đều là nhà văn, đó là: André Acinan, người Ai Cập hiện sống ở New York, tác giả của The False Papers: Essays on Exile and Memory và Out of Egypt: A Memoir; Adrienne Clarkson, nhà văn, nhà báo Canada gốc Trung Quốc và Nicholas José, nhà văn Australia sống tại Trung Quốc, một người rất thành thạo tiếng Trung và là tác giả giả các tác phẩm: Original Face, The Red Thread, The Possession of Amber và Chinese Whispers: Cultural Essays.

Giải thích cho việc lựa chọn các thành phần Ban giám khảo năm nay, ông Peter Gordon, chủ tịch giải thưởng mới này cho biết, Man Asian Literary nhằm mục đích tôn vinh những tác phẩm văn học xứng đáng nên chủng tộc cũng như quốc tịch của ban giám khảo không phải là vấn đề chính. "Asian chỉ là một khái niệm địa lý và tôi không nghĩ có ai đó lại muốn quan trọng hóa từ này hơn thế. Có nhất thiết phải là người Nga thì mới đánh giá được Dostoevsky không?", ông giải thích.

Tuy nhiên, tiểu thuyết gia nổi tiếng Hong Kong Nury Vittachi cho rằng, thành phần ban giám khảo như vậy là không thực sự đại diện cho tiếng nói của người châu Á: "Họ là người châu Á mang đậm chất phương Tây, chứ không phải là người châu Á sống ở châu lục này. Một vài trong số họ trông có vẻ châu Á nhưng điều đó không có ý nghĩa gì cả. Nếu muốn có một ban giám khảo mang tính chất quốc tế thì cần phải có cả nhà văn châu Á cũng như nhà văn châu Âu, ông nói.

Và thế là tranh cãi nổ ra, cộng với những bất đồng trong công việc kinh doanh, tháng 2 vừa rồi, Vittachi đã bị sa thải khỏi ban tổ chức Liên hoan văn học Hồng Kông - một sự kiện văn học thường niên bắt đầu từ 2000 mà ông là một trong những thành viên sáng lập.

Gordon khẳng định, sự thiếu vắng người châu Á bản địa trong Ban giám khảo không nằm trong tính toán của ban tổ chức. Giám khảo đã được lựa chọn từ châu Á và nhiều nơi khác. "Có hẳn một quy trình chọn lựa ban giám khảo. Danh sách đã được lên và giám khảo được mời đến. Một số người nhận lời. Nhưng cũng có những người từ chối vì cảm thấy vướng các cam kết nào đó. Và chắc rằng trong số họ có những nhà văn châu Á bản địa", Gordon cho biết.