Quyết liệt tạo chuyển biến trong chuyển đổi số

Bài 1: Rào cản trên hành trình số

Dù đã tạo nhiều chuyển biến trong quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ công, song những điểm nghẽn về hạ tầng chưa đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông và thủ tục chưa được tái cấu trúc vẫn cản bước quá trình chuyển đổi số. Nhận diện, tháo gỡ các “nút thắt” là yêu cầu cốt lõi của 100 ngày, hướng tới một nền hành chính số thông suốt, thuận tiện và lấy hiệu quả phục vụ làm thước đo.

Nhận diện “điểm nghẽn”

Sau hơn một năm tám tháng triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, chuyển đổi số quốc gia đã có những bước tiến về thể chế, hạ tầng và nền tảng số. Cùng với đó, quá trình thực hiện cũng cho thấy những điểm nghẽn cần tiếp tục xử lý, từ dữ liệu, hạ tầng, nguồn lực đến nền tảng dùng chung và tổ chức thực hiện.

Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu triển khai Kế hoạch hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số, tạo chuyển biến mạnh mẽ, đưa chuyển đổi số đi vào thực chất.

Cụ thể hóa yêu cầu này, Kế hoạch số 05-KH/BCĐTW xác định 50 nhiệm vụ trọng tâm trong đợt cao điểm 100 ngày. Yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thành đúng hạn, mà phải tạo ra sản phẩm có thể vận hành, có người sử dụng và có kết quả kiểm chứng. Ngày 29/7, Thủ tướng Lê Minh Hưng ký Quyết định số 88/QĐ-BCĐCP ban hành Kế hoạch hành động của Ban Chỉ đạo Chính phủ. Đợt cao điểm được triển khai trong 100 ngày làm việc, tập trung xử lý các nhiệm vụ cấp bách, chậm tiến độ, tạo chuyển biến trong quản trị, điều hành và phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Có thể khẳng định, đây là một chuỗi chỉ đạo quyết liệt, liên tục, bài bản với những bước đi, kế hoạch cụ thể. Nội dung quan trọng nhất trong Kế hoạch số 05 là yêu cầu mỗi nhiệm vụ phải tạo ra sản phẩm có thể vận hành, có dữ liệu, có người sử dụng và có kết quả kiểm chứng. Chuyển đổi số thành công nói chung hay một nền tảng dữ liệu nói riêng chỉ được nghiệm thu, được công nhận khi có nhiều người dùng; một dịch vụ công trực tuyến chỉ có ý nghĩa khi người dân nộp hồ sơ qua đó và đạt kết quả nhanh chóng, chính xác…100 ngày gỡ điểm nghẽn chuyển đổi số, khơi thông dòng chảy dữ liệu là bước quan trọng để đổi mới phương thức quản trị, giảm giấy tờ, rút ngắn quy trình và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Theo Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong 92 nhiệm vụ trọng tâm của Kế hoạch 05, đến nay nhiều nội dung đã đạt kết quả đáng ghi nhận, tạo chuyển động rõ hơn trong tổ chức thực hiện, có 8/12 cơ sở dữ liệu quốc gia hoàn thành kết nối, đồng bộ dữ liệu với Trung tâm Cơ sở dữ liệu quốc gia. Đối với cơ sở dữ liệu chuyên ngành có 67 cơ sở dữ liệu đã được kết nối đồng bộ và trong đó 23 cơ sở dữ liệu đáp ứng đầy đủ tiêu chí về chất lượng dữ liệu, có thể đồng bộ trong thời gian tới. Qua rà soát phản hồi của các bộ, ngành, địa phương, đã ghi nhận được 498/786 thủ tục hành chính đã được thực hiện cắt giảm, thay thế, 244/786 thủ tục hành chính đã bãi bỏ…

Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn liên ngành chưa được xử lý dứt điểm. Hạ tầng số chưa đồng đều, còn tình trạng lõm sóng, thiếu điện, thiếu thiết bị đầu cuối. Dữ liệu số vẫn cát cứ, chưa bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”. Dịch vụ công trực tuyến chưa thực sự thuận tiện, thủ tục chưa được tái cấu trúc triệt để, người dân vẫn phải khai báo, nộp lại những giấy tờ, dữ liệu đã có. Trong kinh tế số, dữ liệu mở, dịch vụ dữ liệu và kết nối dữ liệu chưa được khai thác hiệu quả cho quản lý, sản xuất, kinh doanh. Ở lĩnh vực xã hội số, khoảng cách tiếp cận vẫn còn, nhất là với người yếu thế và khu vực khó khăn; các dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục chưa được liên thông đầy đủ…

Trong nhóm vấn đề được nhận diện là điểm nghẽn, đáng chú ý là tình trạng dữ liệu còn phân tán, cát cứ, thiếu đồng bộ; việc kết nối, chia sẻ giữa các hệ thống còn hạn chế; tiêu chuẩn, từ điển dữ liệu và trách nhiệm cập nhật chưa rõ. Đây cũng là nguyên nhân khiến một số dịch vụ công chưa thực sự thuận tiện, người dân vẫn phải khai báo hoặc cung cấp lại những thông tin mà cơ quan Nhà nước đã có.

Những điểm nghẽn ấy đang hiện hữu trong từng khâu triển khai tại các cơ sở. Tại xã Hoài Đức (Hà Nội), hạ tầng số dù đã được đầu tư nhưng chưa thật sự đồng bộ; việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa một số cơ sở dữ liệu và phần mềm chuyên ngành còn chưa hoàn thiện, chưa đáp ứng yêu cầu khai thác dữ liệu phục vụ giải quyết thủ tục hành chính theo nguyên tắc “một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”. Trong khi đó, nguồn nhân lực thực hiện công tác chuyển đổi số ở cấp xã vẫn thiếu so yêu cầu nhiệm vụ.

Tại đợt giám sát mới đây của Ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội), một số sở, ngành, địa phương cũng nêu những khó khăn, vướng mắc trong chuyển đổi số như một số hệ thống, phần mềm chuyên ngành chưa liên thông, cán bộ phải đăng nhập nhiều nền tảng và nhập lại thông tin. Hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính giữa Trung ương và địa phương còn phân tán, chưa đồng bộ hoàn toàn. Hướng dẫn về nội dung chi, định mức, thuê dịch vụ, tạo lập và làm sạch dữ liệu, duy trì sản phẩm số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và hoạt động của Tổ chuyển đổi số cộng đồng còn thiếu cụ thể...

Từ thực tế ở cơ sở, các địa phương kiến nghị các sở, ban, ngành thành phố Hà Nội tiếp tục quan tâm, tạo điều kiện hỗ trợ xã nâng cấp, hoàn thiện các phần mềm dùng chung, bảo đảm kết nối, chia sẻ dữ liệu ổn định; tổ chức đào tạo chuyên sâu về quản trị dữ liệu, an toàn thông tin, trí tuệ nhân tạo và hỗ trợ địa phương triển khai, nhân rộng các mô hình chuyển đổi số hiệu quả; bổ sung nhân lực công nghệ thông tin, chuyển đổi số cho cấp xã.

Có thể khẳng định, chưa bao giờ nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được quan tâm, bố trí lớn như hiện nay. Do đó, yêu cầu đặt ra lúc này là phải chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động và hiệu quả thực chất.

Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội Phạm Thị Thanh Mai

Theo Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội Phạm Thị Thanh Mai, những điểm nghẽn về thể chế đang từng bước được tháo gỡ. Cùng với các Luật được Quốc hội ban hành, thành phố đã có hệ thống nghị quyết của Hội đồng nhân dân, các cơ chế triển khai Luật Thủ đô và nhiều nội dung mới, đột phá theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, tạo chuyển biến thực chất trong lĩnh vực này. “Có thể khẳng định, chưa bao giờ nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được quan tâm, bố trí lớn như hiện nay. Do đó, yêu cầu đặt ra lúc này là phải chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động và hiệu quả thực chất”, bà Phạm Thị Thanh Mai nhấn mạnh.

Nút thắt từ cơ sở, địa bàn khó khăn

Thực tiễn từ cơ sở cho thấy, bài toán chuyển đổi số không chỉ đặt ra với những đô thị lớn như Hà Nội. Ở nhiều địa phương, dù nhiệm vụ đã được rà soát, phân công rõ người, rõ việc, nhưng khi đi vào thực tế vẫn phát sinh những điểm nghẽn về hạ tầng, dữ liệu và nhân lực số, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và hiệu quả triển khai.

Đơn cử tại Đà Nẵng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Nguyễn Thanh Hồng cho biết: Thành phố đã đạt được những kết quả bước đầu trong triển khai xây dựng, khai thác dữ liệu và các nền tảng số; theo đó thành phố hiện đang có 94 cơ sở dữ liệu được xác định chia sẻ, dùng chung trong các cơ quan nhà nước, hơn 1.000 bộ dữ liệu đã được đưa về kho dữ liệu dùng chung; đã cung cấp, khai thác, sử dụng dữ liệu mở tập trung, thống nhất trên Cổng dữ liệu thành phố với hơn 2.500 bộ dữ liệu, gần 9.000 bảng dữ liệu và hàng nghìn dịch vụ API (phần mềm cho phép các ứng dụng khác nhau giao tiếp và trao đổi dữ liệu với nhau) đã phục vụ hiệu quả cho việc giám sát, điều hành của lãnh đạo thành phố. Tuy nhiên, việc hoàn thiện, chuẩn hóa và liên thông các hệ thống số, các cơ sở dữ liệu phục vụ cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu theo Nghị quyết số 66.7/2025/NQ-CP và phục vụ phát triển kinh tế dữ liệu mới có kết quả ban đầu, cần tiếp tục thực hiện theo thực chất, rộng khắp và hiệu quả.

Không chỉ ở địa phương, những điểm nghẽn về hạ tầng, dữ liệu và nhân lực số đang hiện hữu khá rõ tại nhiều tỉnh, nhất là ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Tại Tuyên Quang, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Lê Thị Kim Dung chỉ rõ, hạ tầng số chưa thực sự hoàn thiện khi toàn tỉnh vẫn còn 57 thôn, bản, tổ dân phố chưa có sóng di động. Nhiều cơ sở dữ liệu chuyên ngành chưa đồng bộ, việc liên thông với các nền tảng quốc gia còn hạn chế, làm giảm hiệu quả khai thác và sử dụng dữ liệu. Đáng chú ý, bài toán nhân lực chuyển đổi số vẫn là điểm nghẽn lớn. Toàn tỉnh hiện có 326 người có trình độ công nghệ thông tin nhưng chỉ 199 người được giao nhiệm vụ chuyên trách; trong khi lực lượng cấp xã chủ yếu kiêm nhiệm, chưa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về quản lý, vận hành và bảo đảm an toàn dữ liệu…

Những hạn chế này cho thấy, để chuyển đổi số đi vào chiều sâu, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế và các nền tảng dùng chung, các địa phương cần đồng thời tháo gỡ những “nút thắt” về hạ tầng, dữ liệu và đội ngũ trực tiếp vận hành, đặc biệt tại những địa bàn còn nhiều khó khăn. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình tổ chức lại và nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở trong môi trường số.

Thực tế tại Lào Cai cho thấy, khi những điều kiện nền tảng từng bước được cải thiện, chuyển đổi số đã tạo ra những chuyển biến rõ nét trong từng ngành, lĩnh vực. Ngành y tế đã hoàn thành triển khai bệnh án điện tử tại 100% cơ sở khám, chữa bệnh; hơn 1 triệu lượt khám, chữa bệnh sử dụng căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID. Trong lĩnh vực giáo dục, học bạ số được triển khai tại 100% cơ sở giáo dục phổ thông, số hóa toàn bộ văn bằng tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2025 và đưa trí tuệ nhân tạo vào giảng dạy tại 34 trường học… Tuy nhiên, những kết quả bước đầu chưa đồng nghĩa với việc các điểm nghẽn được tháo gỡ hoàn toàn.

Theo ông Trần Ngọc Luận, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lào Cai, vẫn còn khó khăn như hạ tầng số tại vùng sâu, vùng xa chưa đồng bộ; 22 thôn, bản chưa có internet băng rộng cố định, 2 thôn chưa có sóng di động; cơ sở dữ liệu đất đai chưa hoàn thiện; nguồn nhân lực chuyên trách về chuyển đổi số còn thiếu; một số nhiệm vụ được giao còn chậm tiến độ.

Trước thực tế đó, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Giàng Quốc Hưng yêu cầu Sở Khoa học và Công nghệ tập trung đẩy nhanh tiến độ triển khai các nền tảng số dùng chung; tham mưu thực hiện hiệu quả 8 bài toán lớn về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; hoàn thiện dự thảo nghị quyết về chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; khẩn trương rà soát, đề xuất phương án đầu tư trang thiết bị công nghệ thông tin cho các xã, phường, tăng cường bảo đảm an ninh mạng, an toàn dữ liệu và tham mưu phương án đầu tư hệ thống camera AI phục vụ công tác quản lý, điều hành.

Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lào Cai tập trung đẩy nhanh tiến độ triển khai các nền tảng số dùng chung; tham mưu thực hiện hiệu quả 8 bài toán lớn về khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; hoàn thiện dự thảo nghị quyết về chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai Giàng Quốc Hưng

Có thể thấy, điểm nghẽn của chuyển đổi số không chỉ nằm ở việc thiếu công nghệ, mà còn ở khả năng kết nối hạ tầng, chia sẻ dữ liệu và bố trí nguồn lực đủ năng lực để vận hành. Vì vậy, gỡ điểm nghẽn trong giai đoạn tới cần được tiếp cận theo hướng đồng bộ, ưu tiên những “mắt xích” còn yếu nhất, nhất là tại cơ sở và các địa bàn vùng sâu, vùng xa.

Khi dịch vụ công “chưa toàn trình”

Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định người dân, doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể, nguồn lực và động lực của chuyển đổi số, đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ sử dụng dịch vụ công trực tuyến đạt trên 80%. Điều đó cho thấy, thước đo của chuyển đổi số trong hành chính công không chỉ nằm ở số lượng thủ tục được đưa lên môi trường mạng, mà quan trọng hơn là người dân, doanh nghiệp có thể thực hiện các thủ tục một cách thuận tiện, toàn trình, cá nhân hóa và trên nền tảng dữ liệu được kết nối, chia sẻ thông suốt. Tuy nhiên, từ mục tiêu đến trải nghiệm thực tế vẫn còn một khoảng cách không nhỏ. Mức độ sẵn sàng giữa các bộ, ngành, địa phương và ngay giữa các nhóm thủ tục chưa đồng đều.

Đại diện Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, qua rà soát thực tế, vẫn còn một số điểm nghẽn cần tiếp tục xử lý. Một số thủ tục dù đã được công khai, cấu hình trên hệ thống nhưng chưa thực sự vận hành toàn trình; kết nối giữa Cổng Dịch vụ công quốc gia, hệ thống giải quyết thủ tục hành chính, các cơ sở dữ liệu và hệ thống chuyên ngành có thời điểm chưa thông suốt. Tình trạng chậm đồng bộ trạng thái hồ sơ, thanh toán, ký số hoặc yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có vẫn còn xảy ra.

Tại xã Vĩnh Phước, tỉnh Cà Mau, những vướng mắc được chỉ ra khá cụ thể: hạ tầng số, thiết bị và nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu. Địa phương kiến nghị đầu tư đồng bộ hạ tầng tại Trung tâm Phục vụ hành chính công, đồng thời tăng cường tập huấn cho cán bộ, nhất là về làm sạch dữ liệu hộ tịch, đất đai và sử dụng chữ ký số. Đây cũng là những nội dung Cà Mau tập trung xử lý trong kế hoạch hành động 100 ngày, với 59 nhiệm vụ thuộc 10 nhóm lĩnh vực, triển khai từ ngày 10/7 đến 30/11/2026.

Điều đáng lưu ý là hiện nay, khi tỷ lệ hồ sơ trực tuyến cao chưa hẳn đồng nghĩa với việc người dân đã có thể tự mình thực hiện dịch vụ một cách dễ dàng, một bộ phận hồ sơ vẫn cần cán bộ hỗ trợ, hướng dẫn hoặc nhập lại thông tin.

Tại phường Văn Miếu-Quốc Tử Giám (Hà Nội), Bí thư Chi bộ tổ dân phố số 8, Vũ Văn Long cho biết, không phải người dân nào cũng có kỹ năng sử dụng các ứng dụng số như nhau. Có người có thể tự thao tác, nhưng cũng có người cần được hướng dẫn từng bước. Vì vậy, hỗ trợ phải theo hướng “cầm tay chỉ việc”, để mỗi người dân có thể tự thực hiện những thao tác cần thiết trên môi trường số. Cách làm cũng cần linh hoạt theo từng địa bàn, từng nhóm đối tượng; bên cạnh hướng dẫn tập trung tại nhà văn hóa, có thể hỗ trợ qua Zalo, đến tận nhà hoặc tổ chức các nhóm lưu động khi người dân có nhu cầu.

Chuyển đổi số đang mở ra một nền hành chính hiện đại, nơi người dân có thể ngồi tại nhà thực hiện hàng loạt thủ tục chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại thông minh. Thế nhưng, phía sau những con số ấn tượng về tỷ lệ hồ sơ trực tuyến và mức độ phủ sóng internet vẫn còn những “điểm trắng” ít được nhắc đến. Đó là người cao tuổi, dân tộc thiểu số, người khuyết tật đang loay hoay trước màn hình điện thoại, hoặc buộc phải nhờ người khác làm thay những thủ tục vốn gắn liền với quyền lợi của chính mình.

Ở tuổi 62, ông Đặng Văn Trường (phường Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) không xa lạ với chiếc điện thoại thông minh. Nhưng khi thực hiện các dịch vụ số như đăng nhập tài khoản định danh điện tử, xác thực khuôn mặt, tra cứu thông tin an sinh, hồ sơ sức khỏe…, những thao tác tưởng chừng đơn giản lại trở thành rào cản. “Dù được con cháu hướng dẫn nhiều lần, tôi vẫn chật vật ngay từ khâu đăng nhập. Ghi nhớ tài khoản, mật khẩu, mã OTP đã khó; khi ứng dụng báo lỗi, yêu cầu cập nhật hoặc thay đổi giao diện, tôi thường bỏ cuộc vì sợ thao tác sai”, ông Trường chia sẻ.

Những vướng mắc trên cho thấy, "điểm nghẽn" của chuyển đổi số chính là ở hạ tầng công nghệ, khả năng tiếp cận, sử dụng dịch vụ số và mức độ liên thông, đồng bộ của các hệ thống. Vì vậy, nếu người dân vẫn gặp khó khi sử dụng hay phải thực hiện nhiều thao tác trên nền tảng chưa kết nối thông suốt, hiệu quả chuyển đổi số khó đạt như kỳ vọng.