Nuôi dưỡng khát vọng, lý tưởng và cảm hứng của nhà văn

Cách đây 60 năm, ngày 4-4-1957, tại Câu lạc bộ Đoàn kết Hà Nội đã diễn ra sự kiện văn hóa quan trọng: Đại hội thành lập HNV Việt Nam. Với sự có mặt của 278 nhà văn, Đại hội tiến hành thảo luận phương hướng hoạt động, thông qua Điều lệ và bầu Ban chấp hành đầu tiên gồm 25 thành viên. 60 năm qua, trung thành với lý tưởng vì Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, các nhà văn đã phát huy cao trách nhiệm công dân và sứ mệnh nghệ sĩ; tình nguyện tắm mình trong cuộc sống chiến đấu và xây dựng gian khổ, ác liệt, sôi động, hào hùng của nhân dân ta. Đã có biết bao nhà văn mặc áo lính xông pha trên khắp các chiến trường qua hai cuộc chiến tranh. Nhiều nhà văn bị địch bắt, gan góc chịu đựng mọi sự tra tấn dã man vẫn một lòng kiên trung với cách mạng. Nhiều nhà văn anh dũng hy sinh trong tư thế người nghệ sĩ - chiến sĩ.

Bước vào hòa bình, đặc biệt là 30 năm đổi mới, văn học Việt Nam đã có bước phát triển đột phá về đề tài, chủ đề và phương pháp sáng tác; một không gian sáng tạo rộng thoáng chưa từng có mở ra trước mắt nhà văn. Nhà văn vươn tầm để nắm bắt đời sống trong sự vận động toàn vẹn của nó, thích ứng mau lẹ với vai trò phê phán, cảnh tỉnh, dự báo. Vấn đề đạo đức luôn ở trong tầm ngắm của văn học, bởi vì đạo đức là câu chuyện ngọc có mài mới sáng. Nhà văn tham gia vào đời sống với tư thế chủ động. Bên cạnh sáng tác, các hoạt động nghiên cứu, lý luận, phê bình đã có những chuyển động mạnh mẽ nhằm đổi mới tư duy văn học, thiết lập những chuẩn mực mới, mở rộng kênh thông tin, đánh giá lại những giá trị trong quá khứ. Xóa bỏ mọi định kiến gò bó, chống lại cực đoan từ hai chiều, bình tĩnh thận trọng trong thẩm định, công tác nghiên cứu lý luận phê bình của chúng ta đã làm cho sinh hoạt văn học trở nên sống động, nhẹ nhõm, phù hợp tiến trình dân chủ.

Từ 278 nhà văn lúc thành lập, đến nay chúng ta đã có hơn 1.000 nhà văn, gồm nhiều thế hệ. Với sự đóng góp của nhiều thế hệ nhà văn nối tiếp, chúng ta đã xây dựng thành công một nền văn học yêu nước, dân tộc, khoa học, giàu tính nhân văn, đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Chúng ta đã kế thừa và đưa lên đỉnh cao mới di sản văn học dân gian vô giá của các dân tộc anh em; kế thừa và phát triển kho văn học Hán Nôm mực thước, cổ điển và nền văn học quốc ngữ được mở đầu từ đầu thế kỷ trước. Đặc biệt, chúng ta đã học tập, kế thừa tư tưởng và các tác phẩm đặt nền móng cho một nền văn học mới của Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ thiên tài, anh hùng giải phóng dân tộc, nhà thơ lớn, nhà văn hóa kiệt xuất, danh nhân văn hóa thế giới.

Với những thành tựu đạt được qua 60 năm xây dựng và phát triển, HNV Việt Nam đã vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng nhất. 52 nhà văn được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, 150 nhà văn được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật; bốn nhà văn được trao tặng Anh hùng Lực lượng vũ trang và Anh hùng thời kỳ đổi mới; nhiều nhà văn được giải thưởng quốc tế và khu vực. Từ những thành tựu và hành trình 60 năm, chúng ta có thể rút ra những bài học kinh nghiệm lớn:

Một là, lý tưởng và khát vọng sáng tạo của nhà văn. Chúng ta không quan niệm lý tưởng khát vọng là vấn đề trừu tượng, siêu hình, mà nó rất cụ thể. Đó là nhân cách nhà văn được kết tinh thành tư tưởng của tác phẩm, khiến người đọc phải ngồi lại để cùng triết lý, cùng lý giải với tác giả về những vấn đề đặt ra cho cuộc sống và con người.

Hai là, vốn sống và trải nghiệm. Đòi hỏi nhà văn phải dấn thân, nhập cuộc hết mình vào cuộc sống của nhân dân; là cơ sở để có những tác phẩm có sức khái quát cao, sức sống lâu bền, khả năng vượt qua mọi giới hạn để trở thành vô tận như chính cuộc sống.

Ba là, tôn trọng và phát huy tự do sáng tạo, mở rộng không gian sáng tạo, không ngừng nâng cao tính chuyên nghiệp của văn học.

Bốn là, giải quyết tốt mối quan hệ giữa truyền thống và cách tân, kế thừa và phát triển, dân tộc và hiện đại.

Năm là, hết sức coi trọng lao động nhà văn, làm cho mỗi tác phẩm là một sự ghi dấu công phu từng chặng đường sáng tạo.

Sau bao nhiêu năm tháng lao động sáng tạo, chiến đấu hy sinh thầm lặng và vô cùng anh dũng của bao thế hệ, sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc ta bước vào thời đại phục hưng mới với những triển vọng vô cùng tốt đẹp. Sánh bước cùng nhân loại, có nghĩa là cùng chia đều những thời cơ và thách thức cùng nhân loại; cộng thêm vào đó là những đặc điểm lịch sử của chính chúng ta. Chúng ta hiểu rõ đâu là vị trí của nhà văn, đâu là trách nhiệm của sáng tạo, tất cả hướng về mục tiêu chuẩn bị hành trang tinh thần cho nhân dân ta bước vào ngôi nhà của xã hội công nghiệp. Tất cả cho con người cũng có nghĩa là tất cả bắt đầu từ con người. Chưa bao giờ nhiệm vụ xây dựng con người, xây dựng văn hóa lại trở nên cấp bách, lớn lao và khó khăn như bây giờ. Khi mà vai trò của cá nhân được chấp nhận, dân chủ được thực thi lại rất dễ dẫn đến những suy nghĩ lầm lạc quá đà. Quá trình hoàn thiện nhân cách, hoàn thiện con người, hoàn thiện xã hội trở nên gian khổ, phức tạp. Trong chiến tranh, cuộc chiến đấu chống lại kẻ thù xâm lược dù ác liệt, khó khăn đến mấy cũng đến hồi kết thúc. Nhưng cuộc chiến chống lại cái xấu, cái ác, cái phi nhân tính thì không bao giờ kết thúc. Từ thực tiễn đó, chúng ta tự soi chiếu và nhận thấy, hơn lúc nào hết, cần phải gìn giữ, nuôi dưỡng khát vọng, lý tưởng và cảm hứng sáng tạo; phấn đấu để có nhiều tác phẩm đi vào và ở lâu trong lòng người, cổ vũ, nâng đỡ, an ủi, cảm thông, làm tăng thêm sức khỏe tinh thần của mỗi con người và toàn xã hội.