Từ ngày toàn quốc kháng chiến, nhiều họa sĩ, nhà điêu khắc đã lên đường đi Việt Bắc, Khu 3, Khu 4, miền trung, vào bưng biền Nam Bộ, phục vụ trong các cơ quan nhà nước, báo chí, các đoàn văn hóa kháng chiến, quân đội, một số khác hoạt động trong vùng địch hậu.
Ở Việt Bắc có các họa sĩ: Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm... Ở khu 3 có các họa sĩ Lê Quốc Lộc, Lương Xuân Nhị, Huỳnh Văn Thuận, Bùi Xuân Phái... Ở Khu 4 có các họa sĩ: Nguyễn Văn Tỵ, Phạm Văn Ðôn, Nguyễn Sĩ Ngọc, nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim...
Ở Khu 5 có các họa sĩ: Nguyễn Ðỗ Cung, Văn Giáo, Hoàng Kiệt, Dương Hướng Minh, nhà điêu khắc Trần Văn Lý... Ở Nam Bộ có nhà điêu khắc Diệp Minh Châu, các họa sĩ: Huỳnh Văn Gấm, Nguyễn Cao Thương, Nguyễn Hiêm, Trần Văn Lắm, Lê Vinh... Cần nói thêm rằng họa sĩ Nguyễn Cao Thương là người đầu tiên dùng súng bộ binh bắn rơi máy bay địch ở chiến trường Nam Bộ.
Tháng 7-1948, Ðại hội Văn nghệ toàn quốc được tổ chức tại Chiến khu Việt Bắc với 11 đại biểu là họa sĩ tham dự; trong đó ba họa sĩ Nguyễn Ðỗ Cung, Huỳnh Văn Gấm và Trần Văn Cẩn được bầu vào Ban Chấp hành. Các họa sĩ đã tích cực tham gia hoạt động mỹ thuật phục vụ kháng chiến như vẽ tranh cổ động tuyên truyền, làm báo, mở lớp mỹ thuật, vẽ tem, vẽ tiền; một số trực tiếp tham gia chiến đấu trong các đơn vị quân đội. Nhiều tác phẩm đã được sáng tác trong thời gian này và dự các triển lãm mỹ thuật.
Sau ngày hòa bình lập lại ở miền bắc, với lực lượng họa sĩ và nhà điêu khắc từ chiến khu trở về, từ miền nam tập kết, cùng với các họa sĩ trong nội thành đã tạo nên một lực lượng mỹ thuật khá đông đảo. Các họa sĩ đã có nhiều tác phẩm tham dự Triển lãm Mỹ thuật chào mừng giải phóng Thủ đô năm 1954 và Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1955. Cũng trong năm này, Ban trù bị Hội Mỹ thuật Việt Nam đã được thành lập để năm 1957 Hội Mỹ thuật Việt Nam chính thức được thành lập.
Các họa sĩ hội viên mỹ thuật Việt Nam đã tích cực tham gia các hoạt động mỹ thuật và các hoạt động xã hội: tham gia vẽ tranh cổ động, xuống đường đấu tranh chống Mỹ - Diệm đàn áp đồng bào miền nam, xây dựng CNXH ở miền bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà. Nhiều tác phẩm mới sáng tác đã tham gia Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc các năm 1958, 1960, 1962, đặc biệt là triển lãm mỹ thuật tại Liên Xô và các nước XHCN ở Ðông Âu gây được tiếng vang, góp phần giới thiệu nền mỹ thuật Việt Nam ra thế giới, đặc biệt là các tác phẩm sơn mài. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến xem và đánh giá tốt về các triển lãm này. Năm 1960, Hội được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng nhất vì đã có nhiều thành tích về sáng tác nghệ thuật tạo hình và giới thiệu ra nước ngoài nhiều tác phẩm nghệ thuật dân tộc.
Năm 1964, đế quốc Mỹ mở chiến tranh phá hoại ra miền bắc, cả nước đi vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Tất cả cho tiền tuyến, tất cả vì chiến thắng, hơn 500 họa sĩ đã tham gia quân đội, thanh niên xung phong, đi B, đi C, đi K, là lực lượng quan trọng của "binh chủng" văn nghệ. Các ký họa từ miền nam gửi ra đã được tổ chức thành hai cuộc triển lãm lớn vào năm 1965, 1968, được Bác Hồ đến xem và khen ngợi, sau đó được in thành hàng vạn tập sách giới thiệu để phục vụ trong nước và quốc tế. Mặc dù trong điều kiện chiến tranh ác liệt, các họa sĩ hội viên đã liên tục sáng tác, có nhiều tác phẩm triển lãm đặc biệt là các triển lãm lưu động, vẽ nhiều tranh cổ động... góp phần vào thắng lợi của sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước.
Năm 1975, đất nước hoàn toàn giải phóng, Hội Mỹ thuật Việt Nam đã mở rộng phạm vi đổi mới phương thức hoạt động trong điều kiện mới để đáp ứng nhu cầu to lớn và cấp bách về xây dựng nền văn hóa mới, con người mới XHCN. Hàng loạt các triển lãm trong nước và quốc tế được tổ chức, nhiều tác phẩm giành được những giải thưởng lớn ở Liên Xô, Ðức, Ba Lan, Tiệp Khắc, Bulgari... Lực lượng hội viên được kết nạp mới ngày càng đông đảo, đặc biệt là số các họa sĩ đã tham gia kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Với những thành tích đạt được Hội vinh dự được Ðảng và Nhà nước tặng Huân chương Ðộc lập hạng nhất (năm 1987) vì qua 30 năm (1957 - 1987) đã có nhiều thành tích xuất sắc trong công tác sáng tác tác phẩm hội họa và điêu khắc, góp phần xây dựng nền nghệ thuật tạo hình Việt Nam.
Bước vào thời kỳ đổi mới, Hội Mỹ thuật Việt Nam đã nhanh chóng tìm ra phương thức hoạt động phù hợp, bảo đảm tự do sáng tác, cách hoạt động và tính chất, chức năng của nghệ thuật tạo hình trong chuyên môn hóa của nhiều ngành, trong sự tìm kiếm và thay đổi ngôn ngữ nghệ thuật và xác định vai trò nghệ sĩ công dân. Phát triển hội viên, mở rộng các chi hội khu vực, tổ chức nhiều triển lãm và xét chọn giải thưởng hằng năm là những hoạt động tích cực có tác động thúc đẩy sáng tác.
Một thế hệ mới được đào tạo sau ngày đất nước thống nhất và trưởng thành trong những năm đầu đổi mới, đó là thế hệ thứ tư đầy năng động, sáng tạo. Năm 1996, tám tác giả thuộc thế hệ đầu của nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam đã vinh dự được Ðảng và Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật. Năm 1997, nhân dịp kỷ niệm 40 năm thành lập, Hội vinh dự được đón nhận Huân chương Hồ Chí Minh do Ðảng và Nhà nước trao tặng vì đã có nhiều công lao đóng góp vào sự nghiệp cách mạng của Ðảng và của dân tộc.
Từ năm 1997 đến nay, Hội Mỹ thuật Việt Nam tiếp tục củng cố tổ chức, tìm tòi sáng tạo nhiều phương thức hoạt động cho phù hợp đường lối văn hóa, văn nghệ của Ðảng trong cơ chế thị trường, định hướng XHCN. Ðặc biệt từ sau khi có Nghị quyết T.Ư 5 khóa VIII về Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Sau 50 năm hoạt động, Hội Mỹ thuật Việt Nam đã trải qua sáu kỳ đại hội, từ 108 hội viên ban đầu cho đến nay đã kết nạp được 1.771 hội viên, trong đó có 1.470 hội viên đang sinh hoạt ở 64 chi hội trong năm chuyên ngành: hội họa, đồ họa, điêu khắc, trang trí và phê bình mỹ thuật trong cả nước đi thực tế, trại sáng tác, triển lãm mỹ thuật được tổ chức ở các khu vực, vùng sâu, vùng xa, căn cứ cách mạng... để hội viên có điều kiện thâm nhập thực tế, tìm tòi sáng tạo.
Các cơ quan trực thuộc Hội Mỹ thuật Việt Nam như Văn phòng T.Ư Hội, Văn phòng đại diện phía nam, Nhà Triển lãm Mỹ thuật 16 Ngô Quyền, Hà Nội, Tạp chí Mỹ thuật, NXB Mỹ thuật hoạt động hiệu quả, tích cực góp phần thúc đẩy sáng tạo, đưa mỹ thuật đến với đông đảo công chúng.
Trong 50 năm hoạt động, Hội Mỹ thuật Việt Nam được Ðảng và Nhà nước tặng nhiều huân chương; giải thưởng, danh hiệu cao quý cho tập thể và cá nhân là hội viên. Những ngày này, vào dịp kỷ niệm 50 năm thành lập, Hội Mỹ thuật Việt Nam lại có thêm một vinh dự lớn lao: đón nhận Huân chương Sao Vàng, phần thưởng cao quý nhất do Ðảng và Nhà nước trao tặng, nhằm ghi nhận công lao to lớn của các thế hệ nghệ sĩ tạo hình Việt Nam cho sự nghiệp xây dựng nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam và sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
