Vị sứ giả văn hóa bờ Hồ
Ở khu vực ven hồ Hoàn Kiếm, người ta vẫn thường hay bắt gặp một ông già tóc bạc nói chuyện với người nước ngoài bằng tiếng Pháp. Ðó là ông Vũ Hùng, người ngõ Phất Lộc, con ngõ nổi tiếng với những món quà vặt ở trung tâm phố cổ. Ở tuổi 88, dù hơi nặng tai, nhưng ông Hùng vẫn liên tục có những buổi đi "thuyết trình" về văn hóa, lịch sử của Hà Nội với du khách, nhất là những vị khách du lịch nói tiếng Pháp. Nhiều người gọi ông Vũ Hùng là "sứ giả văn hóa bờ Hồ". Có lẽ nhiều người sẽ thắc mắc: Hà Nội có nhiều công ty du lịch, không thiếu đội ngũ hướng dẫn viên, vì sao khách du lịch lại tìm đến một ông già khu phố cổ? Nếu tiếp xúc, sẽ không khó tìm ra câu trả lời. Hiếm có người nào hiểu Hà Nội như ông. Hơn thế, khách du lịch nước ngoài muốn có cái nhìn về Hà Nội, qua con mắt một người dân bình thường, là người Hà Nội gốc. "Tôi sinh ra trong khu phố cổ. Gia đình tôi buôn bán gần chợ Ðồng Xuân. Cũng chính tại địa danh này, tôi và đồng đội tham gia cuộc chiến đấu quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh trong mùa đông năm 1946 để kìm chân quân Pháp. Giới thiệu về mảnh đất mà mình đã gắn bó máu thịt cho bạn bè luôn đem đến cho tôi niềm tự hào", ông Hùng tâm sự.
Thuở nhỏ, ông Hùng học ở trường Tây, rồi đỗ tú tài. Bao năm theo kháng chiến, rồi công tác trong ngành thủy lợi, ông Hùng vẫn không quên vốn tiếng Pháp. Về hưu, ông tham gia sinh hoạt ở Trung tâm Pháp ngữ, phần vì ông đã từng học tiếng Pháp từ lớp vỡ lòng cho đến hết trung học, phần vì ông yêu mến văn hóa Pháp, nền văn hóa sản sinh ra nhiều danh nhân cho nhân loại. Việc ông Hùng trở thành "sứ giả văn hóa" đến một cách ngẫu nhiên. Ông Hùng tham gia Hội Cựu chiến binh phường Hàng Buồm, được phân công trong Ban Chữ thập đỏ chuyên lo việc tiếp xúc với người nước ngoài. Tiếp xúc với người nước ngoài, ông thấy họ đến Hà Nội, nhưng hiểu Việt Nam, hiểu Hà Nội thì chưa nhiều. Thế là ông tình nguyện trở thành người kể những câu chuyện về Hà Nội xưa cho bạn bè quốc tế biết.
Những người khách nước ngoài tìm đến "sứ giả" Vũ Hùng thường là người ham mê tìm hiểu văn hóa. Họ hay đặt những câu hỏi "hiểm hóc". Có người hỏi ông vì sao thực dân Pháp đã từng xâm chiếm Việt Nam, nhưng người Hà Nội vẫn có cảm tình với đất nước Pháp, nhân dân Pháp, vẫn trân trọng những nét văn hóa người Pháp để lại? Ông Hùng đã bình thản trả lời: "Trong cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp, nhiều người Việt Nam đã hy sinh xương máu để bảo vệ nền độc lập, tự do của Tổ quốc. Nhưng chiến tranh đã qua đi, chúng tôi làm bạn với tất cả các nước. Cái gì tốt đẹp của văn hóa Pháp chúng tôi giữ lại. Có những công trình không chỉ mang nét văn hóa Pháp, mà còn pha trộn cả tinh hoa của văn hóa Việt như công trình Viện Viễn Ðông Bác Cổ nay là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Ðiều ấy chứng tỏ văn hóa Việt của chúng tôi được các kiến trúc sư nổi tiếng của Pháp thừa nhận, đưa vào công trình của mình". Ông Hùng nói một cách chân thành, nhưng câu trả lời ấy hàm chứa những kiến thức sâu sắc và niềm tự hào về văn hóa Việt khi đặt cạnh văn hóa Pháp, khiến những người bạn vừa nể, lại vừa muốn tìm hiểu thêm về văn hóa Việt.
Dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, ông Hùng rất bất ngờ khi có nhiều nhà khoa học nước ngoài đến hỏi thăm ông. Không biết có phải họ "thử" ông hay không, mà có vị hỏi rằng: Các ông bảo Hà Nội có lịch sử hơn 1000 năm, nhưng các ông hầu như không có di tích nào có 1000 năm tuổi. 1000 năm có lẽ là huyền thoại? Ông Hùng trả lời bằng lập luận hết sức chắc chắn: Nước tôi nằm ở vị trí giao lưu của nhiều luồng văn hóa, lại thường xuyên bị nạn ngoại xâm, cho nên không có điều kiện để xây dựng công trình to lớn. Có nhiều công trình được xây dựng đã bị chiến tranh phá hoại. Nhưng lịch sử 1000 năm của Hà Nội vẫn được minh chứng bằng nhiều công trình, trong đó có Hoàng thành Thăng Long mà quốc tế đã công nhận.
Nhiều người nước ngoài ban đầu đến Hà Nội còn ngần ngại không muốn khám phá khi nhìn những con phố quá đông đúc, nhưng qua sự giới thiệu của ông, họ tìm ra được nét đẹp riêng. Một trong số những nét đẹp đó là ẩm thực. Nhiều vị khách ban đầu rất sợ các hàng quà bình dân ở Hà Nội, nhưng rồi đã bị chinh phục bởi các món ăn ít được giới thiệu với khách quốc tế như: bún đậu mắm tôm, bún vịt xáo măng, nộm, bún riêu cua, bánh cuốn... Khách du lịch quốc tế sau khi thưởng thức, đều ngạc nhiên hỏi: Ngon đến vậy, sao chúng tôi không được ăn ở khách sạn? Sao các ông cho đây là món bình dân?
Những cuộc giao lưu, chuyện trò với bạn bè quốc tế về văn hóa Hà Nội khiến ông Hùng thấy khỏe mạnh hơn. Gần 90 tuổi, nhưng ngày nào ông đi bộ ba, bốn vòng quanh bờ hồ Hoàn Kiếm, rồi nhảy vài điệu cổ điển cùng bạn bè bên hồ trước khi trở về nhà. Tất nhiên, để trả lời được những câu hỏi hóc búa của những vị khách, những lúc rảnh rỗi, ông Hùng lại mày mò tìm tòi, đọc sách nghiên cứu về Hà Nội. Ðã có không ít hướng dẫn viên du lịch chuyên nghiệp phải tìm đến hướng dẫn viên nghiệp dư này xin... kinh nghiệm.
Sứ giả văn hóa trẻ tuổi nhóm Hanoikids
Ở một khoảng cách rất xa về lứa tuổi so với ông Vũ Hùng, có một lớp bạn trẻ cũng làm những công việc giống ông - những "sứ giả" của văn hóa Hà Nội. Ðó là nhóm Hanoikids (Trẻ em Hà Nội). Tống Hồ Song Thương, sinh năm 1992, sinh viên Trường đại học Ngoại thương có thể coi là một đại diện tiêu biểu cho thế hệ trẻ ấy. "Bất kỳ ai mới đến Hà Nội đều có cảm giác thất vọng về những vỉa hè bị lấn chiếm, về những căn nhà trong phố cổ nửa cũ, nửa mới... Nhưng một thời gian sau, người ta sẽ nhận ra vẻ đẹp của Hà Nội. Muốn hiểu văn hóa Hà Nội phải khám phá. Và chúng em muốn giúp khách du lịch nước ngoài khám phá thành phố". Song Thương hiện là Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Hanoikids. Gia nhập nhóm được hơn một năm, nhưng Song Thương đã có hơn 70 chuyến dẫn tua khách du lịch các nước tham quan, tìm hiểu Hà Nội.
Nhóm Hanoikids được thành lập từ năm 2006, chủ yếu là những sinh viên các trường đại học tại Hà Nội. Khi ấy, những bạn trẻ này nhận thấy nhiều hướng dẫn viên du lịch thường "đọc thuộc lòng" khi giới thiệu về Hà Nội. Với mong muốn có một bước "đột phá" trong hướng dẫn khách nước ngoài tìm hiểu về Hà Nội, các thành viên của nhóm đã cùng các vị khách khám phá thành phố. Tiêu chí của Hanoikids là "không tiền boa, không thu phí" để bày tỏ lòng hiếu khách, cũng là cách thể hiện tình yêu với Hà Nội. Nếu như thời điểm mới thành lập, các bạn trẻ phải lên mạng mời các đoàn khách du lịch, thì hiện nay trung bình mỗi tháng Hanoikids tổ chức trên dưới 100 tua, phục vụ khoảng 300 khách. Nhóm cũng phát triển từ vài chục thành viên lên đến con số 150 thành viên. Cái tên "Trẻ em Hà Nội" khiến nhiều người tò mò, được các bạn giải thích rằng, các bạn muốn mang đến một tinh thần trẻ trung, trong sáng, vô tư nhất (như trẻ em) đến với các người bạn quốc tế.
Thường mỗi tua, khách du lịch có thể đưa ra yêu cầu đi đến một số địa điểm, hoặc các bạn giới thiệu địa điểm rồi tổ chức những tua trên địa bàn thành phố. Trong những chuyến đi như thế, hiểu biết về Hà Nội đến với du khách thông qua từng câu chuyện cụ thể, về lịch sử, văn hóa, về nếp sống của người Hà Nội xưa và nay... Những câu chuyện ấy khiến du khách có một cái nhìn sâu hơn về lịch sử, văn hóa, cuộc sống của người dân Thủ đô. Song Thương kể rằng, khách nước ngoài rất thích những món ăn Hà Nội. Nhiều người nhận ra vẻ đẹp của Hà Nội không phải ở những tòa nhà mới xây, những cửa hàng hào nhoáng. Họ thích được nhâm nhi những ly cà-phê mang phong cách cổ điển của Hà Nội như cà-phê Giảng, cà-phê Phố cổ..., đến những con ngõ nhỏ của Hà Nội, để hiểu thêm về những nét rất riêng của thành phố. Nhiều người khách đã trở thành bạn bè với các thành viên "Trẻ em Hà Nội". Những câu chuyện về Hà Nội, ấn tượng về người Việt Nam hồn hậu, hiếu khách được những vị khách ấy mang đi xa... Chị Emma B, khách du lịch Ô-xtrây-li-a đến Hà Nội vào tháng 9 vừa qua tâm sự: "Ðăng ký một ngày du lịch với nhóm Hanoikids là quyết định đúng nhất mà tôi đã từng làm. Tôi cùng hai cô con gái có một ngày đi dạo Hà Nội và tìm hiểu những thắng cảnh, phong cách sống của người dân địa phương. Trò chuyện với các bạn sinh viên, tìm hiểu về cuộc sống ở Việt Nam và trả lời những câu hỏi của các bạn ấy về đất nước của mình khiến chúng tôi thật sự thích thú. Chuyến du lịch miễn phí hoàn toàn. Bạn chỉ trả phí phương tiện đi lại, phí tham quan và đồ ăn cho bạn cùng những sinh viên hướng dẫn đi kèm. Những gì có được từ chuyến đi thật đáng giá".
Hà Nội đang đổi thay. Khái niệm "người Hà Nội" cũng thay đổi cùng năm tháng. Ðôi khi chúng ta hay đổ lỗi cho văn hóa Hà Nội có những nốt trầm bởi dòng người nhập cư đến từ nhiều vùng miền. Nhưng sự thật không hẳn thế. Lịch sử Hà Nội luôn là lịch sử của các dòng dân cư tụ hội. Cô bạn trẻ Song Thương cũng sinh ra ở một địa phương khác trước khi định cư tại Hà Nội. Nhiều thành viên khác của "Trẻ em Hà Nội" cũng vậy. Họ đang góp phần làm văn hóa Thủ đô đẹp hơn. Tinh thần của những bạn trẻ này đáng được trân trọng, học hỏi, nhân lên, để văn hóa Hà Nội mãi là dòng chảy hội tụ - kết tinh và lan toả.
Chí Dũng
