Những tác phẩm vô giá của một nghệ sĩ tay ngang
Đây là những tác phẩm của ông Jean Marie Duchange (sinh năm 1919), một nhân viên y tế người Pháp ở Tây Nguyên từ năm 1952 – 1955. Những chuyến công tác của ông trên khắp vùng đất này đã để lại những bức ảnh mà khi đó ông cũng không thể ngờ rằng sẽ trở thành những tư liệu vô cùng quý giá đối với ngành nghiên cứu dân tộc học sau đó hơn nửa thế kỷ.
Những hình ảnh này, Jean Marie Duchange dự định sẽ gom lại để xuất bản một cuốn sách ảnh, tuy nhiên chưa kịp thực hiện trước khi ông qua đời năm 88 tuổi. Trong lời đề tựa dự định, ông viết: “Tôi xin nói rõ, tôi không phải là nhà dân tộc học, cũng không phải là nhiếp ảnh gia…, nhưng tôi đã dấn thân. Tôi mang từ Pháp sang các tài liệu, chậu rửa ảnh, máy phóng, tất cả các thiết bị cho công việc này và quan trọng nhất là máy ảnh reflex 6x6 ojectif hiệu Rolleiflex và Samfl…”. Jean Marie Duchange cũng kể lại, sau bốn năm trong quân ngũ, ông rời quân đội và làm việc ba năm ở Vụ Y tế công cộng khu vực miền núi Nam Đông Dương. Trong ba năm đó, ông đi nhiều nơi bằng xe jeep, đi bộ, thuyền độc mộc, cưỡi voi. Sở thích của ông đã đem lại một kho tàng vô giá về cuộc sống, tập quán cư trú, trang phục, tín ngưỡng, cách để tóc và làm đẹp của cả đàn ông và đàn bà, âm nhạc cồng chiêng, nghi lễ, kiến trúc… mà nhiều thứ trong số đó đến nay đã mai một.
Nhà mồ lợp mái cao.
“Tài sản” của ông có khoảng 200 bức ảnh, được chính Jean Marie Duchange và gia đình bảo quản rất cẩn thận nên cho đến ngày nay vẫn còn chất lượng rất tốt. Gần đây con gái và cháu ngoại của ông là bà Evelyn Duchange và bà Nadege Bourgoin quyết định trao tặng cho Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam một phần trong số những bức ảnh này. 34 bức được lựa chọn, in khổ lớn, hình vuông với chất lượng cao nhằm tái hiện hình dáng của các bản phim gốc, trưng bày tại Bảo tàng như một lời tri ân đối với tấm lòng của gia đình Jean Marie Duchange và nhân dịp kỷ niệm 40 năm quan hệ Việt Nam - Pháp. Điều đặc biệt, những bức ảnh này được in tại Pháp với sự hỗ trợ của Viện Pháp bằng kỹ thuật in hiện đại.
Tây Nguyên cách đây hơn nửa thế kỷ
Mặc dù chỉ có 34 bức ảnh được trưng bày tại triển lãm, nhưng người xem có thể hình dung ra khá đầy đủ và rõ nét cuộc sống của đồng bào các dân tộc Ê Đê, Xơ Đăng, Jơ Rai… với những phong tục, tập quán, nghi thức sinh hoạt, thờ cúng, tang ma, trang phục, sinh hoạt hằng ngày, kiến trúc… mà nhiều thứ trong đó giờ đây không còn.
Khá nhiều tấm trong 34 bức ảnh là chụp chân dung, những cô gái trẻ, phụ nữ, nam giới… Có thể thấy hầu hết phụ nữ Tây Nguyên thời đó đều ở trần, quấn váy. Có những bức chụp các cô gái Xơ Đăng xăm hình bên khóe miệng, ngậm thuốc lá trong miệng (không phải thuốc điếu); cô gái Jơ Rai đeo hoa tai ngà voi, vòng tay xoắn ống và vòng cổ, cô gái Ê Đê ngậm tẩu thuốc…, tất cả đều phô vẻ đẹp hoang dã tự nhiên… Nhiều bức đẹp và sống động đến mức khó có thể tin rằng đây là ảnh chân dung do một nhân viên y tế chụp chứ không phải một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp.
Nhà dài sàn cao và nhà rông.
Một mảng ảnh khác thu hút sự chú ý của Jean Marie Duchange là kiến trúc. Ông chụp nhiều và kỹ, từ căn chòi gác rẫy cheo leo trên tít ngọn cậy, những gian nhà rông, nhà dài, những khu nhà mồ với các tượng gỗ và chi tiết trang trí hồn nhiên, hoang sơ. Có thể thấy hình ảnh ngôi nhà dài với sàn rất cao, hay nhà trệt dài, khác hoàn toàn nhà dài ở Tây Nguyên hiện nay. Hoặc những bức tượng nhà mồ khắc họa hình lính Pháp, một hình ảnh vô cùng thú vị và hiếm thấy…
Tượng nhà mồ hình lính Pháp.
Còn lại, những hình ảnh cuộc sống, sinh hoạt hằng ngày, phong tục tập quán… của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên cũng được Jean Marie Duchange ghi lại khá kỹ: Phụ nữ Jơ Rai dệt vải, tách hạt bông, phụ nữ va trẻ em Mơ Nông bên dòng sông Krông Knô, bến nước của người Ê Đê, đàn ông Chil đi rẫy, nghi lễ trong ngôi nhà dài, giàn cúng cơm trên mộ của người Ê Đê, lễ hiến sinh trâu của người Xơ Đăng, tang lễ, thậm chí cả hình ảnh một chiếc ô tô đặt trên phà gỗ và kéo qua sông…
Một chiếc máy ảnh của Jean Marie Duchange cũng được gia đình ông cho mượn trưng bày tại triển lãm, cùng với mô hình buồng tối, để khán giả có thể so sánh.
Đối với các nhà nghiên cứu, đây là những tấm ảnh vô giá về dân tộc học, đối với các nhà nhiếp ảnh, những bức ảnh nửa thế kỷ nhưng vẫn rất hiện đại, còn đối với người xem, đây là cơ hội hiếm hoi để được tận mắt ngắm nhìn những hình ảnh độc đáo về vùng đất Tây Nguyên. Chính vì thế, đây là một trong những triển lãm độc đáo nhất ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
