Cuối năm 2014, năm di tích thời đại Đá cũ ở thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai lần đầu được phát hiện khi các nhà khảo cổ học của Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học và Xã hội Việt Nam) tiến hành nghiên cứu hệ thống di tích khảo cổ học thời đại Đá vùng thượng du sông Ba ở tỉnh Gia Lai. Ngay sau đó, các di tích được thẩm định và đưa vào Chương trình hợp tác quốc tế nghiên cứu quá khứ xa xưa của Việt Nam giữa Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học và Xã hội Việt Nam và Viện Khảo cổ học - Dân tộc học Novosibirsk, Viện Hàn lâm khoa học Liên bang Nga.
Sau hai lần khai quật trong hai năm 2015 và 2016, di tích Gò Đá (phường An Bình, thị xã An Khê) phát lộ tầng văn hóa nằm dưới lớp đất canh tác và trên lớp sinh thổ, dày trung bình từ 10 đến 25 cm và lớp văn hóa ở đây được bảo tồn khá nguyên vẹn. Tại hố khai quật, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy 58 hiện vật đá và 21 mảnh thiên thạch, phân bố trong lớp văn hóa chứa công cụ đá. Những công cụ đá được tìm thấy bao gồm các công cụ ghè, nạo cắt, chặt thô… Đây là những dấu tích của người tiền sử.
Đặc biệt, năm 2016, các nhà khảo cổ học đã khảo sát một số di tích như Rộc Hương (phường An Tân), Rộc Giáo (phường Ngô Mây), Rộc Lớn (phường An Phước), phát hiện thêm di tích Rộc Nếp (xã Cửu An). Điều đáng chú ý là đợt khảo sát này còn phát hiện hai rìu tay ở di tích Rộc Giáo và Rộc Lớn. Cùng với hai rìu tay được phát hiện trước đây ở Rộc Hương và Gò Đá, đến nay các nhà khảo cổ đã tìm thấy bốn rìu tay được gia công với trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ mang đặc trưng tiêu biểu của rìu tay giống như kiểu rìu tay Acheulean của sơ kỳ thời đại Đá cũ thế giới, thuộc giai đoạn tối cổ của nhân loại.
Quần thể 11 di tích Đá cũ sơ kỳ được phát hiện chung quanh khu vực Rộc Tưng tập trung trong thung lũng bồn địa xã Xuân An, thị xã An Khê. Những di tồn văn hóa của con người đã được bảo tồn trong tầng văn hóa đều là công cụ đá (hiện chưa tìm thấy di tích bếp, mộ táng, xương răng động vật và di cốt người). Dựa trên hiện tượng nhiều mảnh đá thạch anh (quartz) và các tảng cuội sông, suối tập trung thành các cụm lớn, các nhà nghiên cứu đã liên hệ chúng với cấu trúc ban đầu của nơi cư trú cổ của con người. Ngoài ra, trên mặt bằng tầng văn hóa Rộc Tưng 1 có hiện tượng tập trung các mảnh đá và các tảng cuội sông, trong đó có công cụ lao động và các mảnh thiên thạch, đặt ra giả thiết đây là kiến trúc mặt bằng nơi cư trú của người nguyên thủy đã được tôn nền để chống lầy lội vào mùa mưa?
Theo dự đoán của các chuyên gia, thiên thạch Việt Nam nằm trong vùng trường Ô-xtrây-li-a - Đông Dương, có tuổi từ 77 đến 80 vạn năm. Hiện nay, hơn 20 mẫu thiên thạch ở Việt Nam đã được phân tích niên đại, trong đó mẫu thiên thạch ở thềm cổ sông Ba tại Cheo Reo (Gia Lai), cùng thềm với vùng An Khê có tuổi khoảng 77 vạn năm. Tuổi của các chế phẩm bằng đá do con người làm ra ở An Khê ít nhất phải tương đương hoặc cổ hơn. Khi phân tích so sánh về mặt hình thái và kỹ thuật của bộ sưu tập công cụ đá ở An Khê với một số di tích sơ kỳ khác ở Hàn Quốc, Ấn Độ và Trung Quốc, những nhà khảo cổ học tham gia khai quật cho rằng, các chế phẩm tìm thấy ở An Khê còn có một số nét cổ xưa hơn. So sánh tổ hợp công cụ và niên đại của di tích An Khê tương đương với giai đoạn Người vượn đứng thẳng (Homo erectus) và là một trong những tổ tiên trực tiếp của con người hiện đại.
Trước đây, đã tồn tại quan điểm đối lập về văn hóa giữa phương Đông và phương Tây: Ở phương Tây sớm xuất hiện rìu tay, thể hiện cho sự tiến bộ, năng động của con người, còn phương Đông bảo lưu lâu dài công cụ cuội ghè đẽo thô sơ, thể hiện cho khu vực bảo thủ, trì trệ, lạc hậu và hầu như không có đóng góp gì cho nhân loại. Những phát hiện di tích sơ kỳ Đá cũ với rìu tay ở An Khê không chỉ bác bỏ quan điểm này mà còn là bằng chứng thuyết phục bổ sung An Khê vào bản đồ xuất hiện và tiến hóa của loài người trên thế giới.
PGS, TS Nguyễn Khắc Sử (Viện Khảo cổ học) đánh giá: Việc phát hiện hệ thống các di tích sơ kỳ Đá cũ ở thị xã An Khê là bằng chứng khẳng định, vùng đồi gò, thung lũng bồn địa An Khê ở thượng du sông Ba thuộc dạng hình chuyển tiếp từ cao nguyên xuống vùng đồng bằng, từ rất sớm đã là địa bàn sinh sống của Người vượn đứng thẳng, giai đoạn bình minh của lịch sử nhân loại. Đây là dấu tích sớm nhất của loài người không chỉ ở Việt Nam mà còn ở cả khu vực Đông-Nam Á. Đây cũng là những tư liệu quý giá cho công cuộc nghiên cứu, biên soạn lịch sử nước nhà thời kỳ tối cổ nói chung.
Các hiện vật đang được xử lý, phân tích, xét nghiệm, nghiên cứu, bảo quản và xây dựng hồ sơ khoa học, phục vụ nghiên cứu cơ bản, biên soạn lịch sử quốc gia, làm cơ sở cho việc trưng bày tại các bảo tàng, đồng thời mở ra triển vọng lớn cho các chương trình hợp tác quốc tế nghiên cứu lịch sử giai đoạn tối cổ của loài người ở An Khê. Việc xây dựng quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa khảo cổ tiền sử ở đây là cần thiết, góp phần thiết thực vào chương trình phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội Tây Nguyên nói chung và vùng đất An Khê nói riêng. Viện trưởng Khảo cổ học, PGS, TS Nguyễn Giang Hải cho biết: “Viện Hàn lâm Khoa học và Xã hội Việt Nam sẽ kiến nghị Hội đồng di sản văn hóa quốc gia, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét kiến nghị Thủ tướng Chính phủ đặc cách công nhận nhóm di tích sơ kỳ đồ đá cũ ở An Khê là di tích quốc gia đặc biệt”.
