Việc các nhà xuất bản áp dụng các biện pháp để bảo vệ tài sản trí tuệ đã được bàn luận sâu sắc tại tọa đàm "Tăng cường sức đề kháng trong cuộc chiến chống vi phạm bản quyền ở lĩnh vực xuất bản" do Báo Nhân Dân tổ chức vừa qua.
Bảo vệ sách - bảo vệ tài sản trí tuệ
Làm việc trong ngành xuất bản khoảng 20 năm, xuyên suốt quá trình gắn bó với công việc, ông Nguyễn Xuân Minh, Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam đã chứng kiến sự đi lên của ngành xuất bản cũng như sự "phát triển" của vấn nạn làm sách giả.
"Trước đây, các bên làm sách lậu thường sản xuất với chất lượng rất kém: bản in photocopy, nét mực nhòe nhoẹt và được bán ở vỉa hè. Có một giai đoạn, hình thức đó dần tàn lụi. Song hiện nay, cùng với sự nở rộ của các sàn thương mại điện tử, các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới, vấn nạn này lại bùng lên mạnh mẽ", ông Minh chia sẻ.
Mỗi cuốn sách là một tài sản trí tuệ. Có những cuốn sách phải mất đến vài năm mới có thể hoàn thành. Vì vậy, khi một tác phẩm vừa có chút thành công về thương mại hoặc được độc giả biết đến mà đã bị làm giả, làm lậu thì đó thực sự là một cú sốc tâm lý rất lớn đối với những người làm sách chân chính.
Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam Nguyễn Xuân Minh
Theo Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam Nguyễn Xuân Minh, đối với những đơn vị không đầu tư mạnh vào khâu sản xuất, không chú trọng thiết kế phần bìa hoặc không đầu tư vào chất liệu giấy mà chỉ tập trung vào nội dung thì độc giả và cả người trong nghề cũng rất khó phân biệt được đâu là sách thật, đâu là sách giả. Một số nơi thậm chí còn làm đẹp hơn cả sách thật.
“Một hình thức nữa là vi phạm bản quyền dưới các định dạng điện tử như: ebook, sách nói, file PDF hoặc các bản chuyển thể không xin phép. Có tới 99% sách của chúng tôi khi phát hành đều bị chuyển sang ebook trái phép. Kỷ lục nhanh nhất gần đây là cuốn sách ‘Họ và tên’ của tác giả Trần Quang Đức. Chỉ trong vòng 3 ngày, file PDF của cuốn sách vừa xuất bản này đã bị phát tán tràn lan trên mạng”, ông Minh đề cập.
Cùng với đó, việc bạn đọc chia sẻ nội dung sách một cách vô tư nhưng thực tế lại gây hại rất lớn cho ngành xuất bản, nhất là đối với những cuốn sách thiếu nhi hay loại sách giáo khoa.
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho hay, tình trạng sách giả, sách lậu hiện nay đang lan rộng trên phạm vi cả nước. Và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đang là đơn vị bị làm giả nhiều nhất. Từ năm 2010 đến nay, lực lượng chức năng đã phát hiện gần 42 triệu bản sách giả, cùng khoảng 16.000 tấn vật tư in ấn trái phép bị thu giữ trên toàn quốc.
"Trong khoảng 7 tháng gần đây, tình trạng sách lậu, sách giả, đặc biệt là sách giáo khoa, bùng phát trên diện rộng, nhất là vào thời điểm chuẩn bị cho năm học mới. Nhu cầu tăng cao đã kéo theo sự gia tăng đột biến của hoạt động sản xuất, buôn bán sách giả. Nếu không có giải pháp đủ mạnh, nguy cơ vi phạm sẽ còn tiếp tục gia tăng", Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái nhận định.
Tại các nhà xuất bản uy tín, quy trình biên tập được thực hiện vô cùng nghiêm ngặt. Khâu thiết kế, dàn trang cũng được thực hiện rất công phu. Song song đó, đội ngũ marketing và truyền thông cũng tìm cách để đưa cuốn sách tiếp cận được với nhiều độc giả nhất.
"Mỗi cuốn sách là một tài sản trí tuệ. Có những cuốn sách phải mất đến vài năm mới có thể hoàn thành. Vì vậy, khi một tác phẩm vừa có chút thành công về thương mại hoặc được độc giả biết đến mà đã bị làm giả, làm lậu thì đó thực sự là một cú sốc tâm lý rất lớn đối với những người làm sách chân chính", ông Nguyễn Xuân Minh giãi bày.
Sự xuất hiện của sách giả, sách lậu không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn trực tiếp phá vỡ toàn bộ quy trình kiểm soát chất lượng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của độc giả.
Tạo "hàng rào" nhận diện cho sách bản quyền
Là đơn vị trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam có chức năng xuất bản sách giáo dục và hiện chiếm khoảng 70% thị phần trên cả nước. Trước tình trạng sách lậu, sách giả diễn biến phức tạp, đơn vị đã chủ động triển khai nhiều giải pháp để tự bảo vệ chính mình.
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam thông tin, đơn vị đã tiến hành tích hợp mã QR, sử dụng giấy in với tiêu chuẩn kỹ thuật riêng nhằm tạo “hàng rào” nhận diện và hạn chế tình trạng làm giả.
"Tuy nhiên, trên thực tế, các biện pháp này mới chỉ góp phần kiểm soát một phần, trong khi tình trạng vi phạm vẫn diễn ra nghiêm trọng. Những vụ việc được phát hiện qua sự phối hợp với cơ quan chức năng chỉ phản ánh một phần bề nổi. Và rõ ràng, mức độ phức tạp của các vụ việc còn lớn hơn nhiều dưới sự hỗ trợ của công nghệ tinh vi", Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam Phạm Vĩnh Thái bày tỏ.
Để chủ động ứng phó với tình trạng trên, nhà xuất bản đã sớm thành lập Ban Chỉ đạo chống in lậu, do lãnh đạo cấp cao trực tiếp phụ trách, với sự tham gia của các bộ phận chuyên môn như nội dung, quản lý xuất bản, thư ký biên tập và hệ thống nhà in. Hằng năm, công tác rà soát, phát hiện vi phạm bản quyền được đơn vị triển khai thường xuyên.
Trong công tác xử lý, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam duy trì phối hợp chặt chẽ với Cục Cảnh sát kinh tế (C03), lực lượng Phòng Cảnh sát kinh tế (PC03) tại các địa phương, đồng thời, phối hợp với Cục Xuất bản, In và Phát hành. Đơn vị tiến hành cung cấp các mẫu sách, dữ liệu kỹ thuật và thông tin cần thiết để phục vụ cho quá trình xác minh và xử lý vi phạm.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã tiến hành giải pháp tích hợp mã QR, sử dụng giấy in với tiêu chuẩn kỹ thuật riêng nhằm tạo “hàng rào” nhận diện và hạn chế tình trạng làm giả.
Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam Phạm Vĩnh Thái cho biết, theo phản ánh từ thực tiễn, quy trình xác minh hiện nay vẫn còn những bước trung gian, chưa thật sự phù hợp với tốc độ và mức độ tinh vi của các hành vi vi phạm. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là cần tăng cường hơn nữa sự phối hợp liên ngành và hoàn thiện cơ chế để rút ngắn thời gian xử lý.
"Tình trạng phát hành sách giáo dục trái phép đang diễn ra trên diện rộng, tác động trực tiếp đến chất lượng dạy và học. Việc nhận diện rõ các 'điểm nghẽn' trong cơ chế quản lý và thực thi là điều cần thiết để giúp cơ quan chức năng có thêm cơ sở điều chỉnh chính sách, hướng tới xây dựng một môi trường xuất bản lành mạnh, bền vững", ông Phạm Vĩnh Thái nói thêm.
Ứng dụng công nghệ để phát hiện sách giả và xây dựng thư viện cộng đồng
Nhã Nam - một đơn vị hoạt động lâu năm trong lĩnh vực xuất bản cũng đã và đang chủ động triển khai các biện pháp để bảo vệ tài sản trí tuệ. Nhân sự tại phòng Kinh doanh của họ thường xuyên rà soát trên các sàn thương mại điện tử để kiểm tra và phát hiện những nhà bán hàng có nguy cơ bán sách giả, sách kém chất lượng.
"Chúng tôi sẽ đặt mua hàng để kiểm chứng và thu thập bằng chứng. Dựa trên những bằng chứng đó, đơn vị phối hợp làm việc với các cơ quan chức năng, đồng thời yêu cầu các sàn thương mại điện tử có biện pháp xử lý tức thời đối với những nhà bán hàng vi phạm”, Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam Nguyễn Xuân Minh chia sẻ.
Đối với các cuốn sách bị vi phạm bản quyền trên môi trường mạng, đơn vị của ông Minh định kỳ cử nhân sự rà quét trên Internet. Khi phát hiện các địa chỉ chia sẻ trái phép, đơn vị sẽ lưu lại đường link để yêu cầu họ gỡ bỏ trực tiếp hoặc yêu cầu các nền tảng chia sẻ gỡ bỏ các bản sách lậu, sách giả.
"Hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ, công việc này đang được tự động hóa. Chúng tôi đang nghiên cứu áp dụng các công cụ AI (AI agent) để hằng tuần, hằng tháng tự động tìm kiếm trên các trang mạng. Nếu phát hiện vi phạm, hệ thống sẽ thông báo để chúng tôi kịp thời nắm bắt”, ông Minh thông tin thêm.
Dẫu biết việc ngăn chặn tình trạng vi phạm bản quyền trong xuất bản không hề đơn giản, thế nhưng, ông Nguyễn Xuân Minh cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, nếu không kiên trì ngăn chặn thì tình trạng này sẽ ngày càng lan rộng. Do đó, các đơn vị xuất bản cần cố gắng hết sức để tự bảo vệ mình trước, đồng thời phối hợp và tham mưu cho các cơ quan quản lý khi có cơ hội để cùng giải quyết vấn nạn này.
Hướng tới mục tiêu xây dựng môi trường đọc sách lành mạnh với văn hóa đọc của người dân ngày càng nâng cao, bên cạnh việc thay đổi ý thức từ phía người đọc, các nhà xuất bản, cơ quan quản lý và các đơn vị liên kết cũng cần có những biện pháp giúp độc giả tiếp cận sách dễ dàng hơn.
Chẳng hạn, khi nhiều bạn đọc phản hồi rằng do không có sách điện tử nên họ buộc phải dùng sách lậu khi có nhu cầu đọc trên thiết bị số. Do vậy, không ít đơn vị xuất bản đã nỗ lực số hóa kho sách, chuyển đổi sang các định dạng điện tử và âm thanh (audio) để phục vụ nhu cầu của độc giả.
Ngoài ra, để người dân tiếp cận sách nhiều hơn với sách bản quyền, cần mở rộng hệ thống thư viện sao cho gần gũi với bạn đọc. Hầu hết các khu phố và khu chung cư đều có nhà sinh hoạt cộng đồng nhưng chưa được tận dụng hiệu quả.
Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam Nguyễn Xuân Minh đề xuất sáng kiến phối hợp với các tổ trưởng dân phố để triển khai thư viện cộng đồng theo mô hình Nhà nước và nhân dân cùng làm, hướng tới xây dựng các thư viện mini tại cơ sở.
"Các công ty sách có thể chào hàng, bán hoặc thậm chí tặng sách vào các thư viện này. Cư dân có thể cùng đóng góp những cuốn sách họ đã mua để chia sẻ chung cho cộng đồng. Bằng cách này, mọi người đều có cơ hội đọc sách thật, sách bản quyền với chi phí rất thấp", ông Minh đề xuất thêm.
