Ðiều gì đã làm nên những thành công trong kịch Tạ Xuyên?
Ði vào thế giới kịch Tạ Xuyên có thể nhận ra đặc điểm nổi bật ở cây bút viết kịch này là ở chỗ kết hợp được trong một tầm mức nhất định sức nặng của văn chương và sắc mầu của sân khấu. Kịch Tạ Xuyên không chỉ độc diễn trên sân khấu đoàn kịch Quân đội nơi anh công tác, mà còn hiện diện trong chương trình kịch mục của Nhà hát kịch Hà Nội, Nhà hát kịch TP Hồ Chí Minh, Sân khấu nhỏ 5b Võ Văn Tần, kịch nói Nam Ðịnh, v.v.
Sự hội tụ hai phẩm chất văn chương và sân khấu trong các kịch bản của Tạ Xuyên không hề ngẫu nhiên. Ngay từ lúc cắp sách tới trường cậu bé Tạ Xuyên đã say mê môn văn và ngày càng bộc lộ khả năng viết văn. Tình yêu sân khấu đến với Tạ Xuyên muộn hơn nhưng lại được bồi đắp đầy đặn theo thời gian. Thuộc vào thế hệ thanh niên những năm tháng đất nước trải qua chiến tranh, Tạ Xuyên rời ghế nhà trường phổ thông trung học là bước thẳng vào quân ngũ. Khả năng nghệ thuật đã đưa anh từ người chiến sĩ cầm súng trở thành người chiến sĩ - nghệ sĩ.
Trong tư cách người diễn viên Ðoàn kịch Quân đội, Tạ Xuyên đã có nhiều dịp thâm nhập sâu vào chiến trường, vào những tọa độ lửa ác liệt nhất những năm tháng hào hùng nơi thử thách, sàng lọc quyết liệt bản chất con người. Anh cũng tận mắt chứng kiến bao tấm gương hy sinh và cả những mất mát không gì bù đắp nổi của người lính cùng các tầng lớp nhân dân. Thực tế sinh động ấy dội mạnh vào cảm quan người diễn viên trẻ những xúc cảm dạt dào, thiêng liêng, mạnh mẽ và thấm thía, để lại những ấn tượng mãi mãi không phai mờ...
Tốt nghiệp chuyên ngành đạo diễn tại Trường ÐH sân khấu Lê-nin-grát (Liên Xô cũ) trở về nước, Tạ Xuyên lại tiếp tục gắn bó với Ðoàn kịch Quân đội suốt nhiều năm tháng vừa với vai trò đạo diễn, tác giả và phụ trách đơn vị. Quá trình ấy không ngừng tôi luyện cho Tạ Xuyên trưởng thành để rồi từng bước khẳng định được vị trí của mình như một nhà viết kịch mang phong cách riêng trong đội ngũ những người viết kịch của sân khấu Việt Nam đương đại.
Ðề tài trung tâm, bao trùm toàn bộ sự nghiệp viết kịch Tạ Xuyên là chiến
tranh và hình tượng người lính. Tiếp bước những cây bút viết kịch đàn anh trong quân đội như Ðào Hồng Cẩm (1924-1990), Tào Mạt (1930-1993), Chu Nghi (1931-1968), những cây bút thật sự đã gặt hái được thành công vang dội trong việc thể hiện đề tài chiến tranh và người lính, đến lượt mình Tạ Xuyên nhập cuộc và cũng góp vào một vẻ đẹp riêng, một phong cách riêng, nhất là những dáng nét mới trẻ trung của thế hệ cầm bút viết kịch về chiến tranh sau chiến tranh.
Chính sự kết hợp chất văn chương và mầu sắc sân khấu đã mang lại cho kịch bản viết về chiến tranh và hình tượng người lính của Tạ Xuyên những dư vị riêng thể hiện đậm nét dấu ấn cá tính của anh. Ðó là hướng khai thác tính kịch vừa lắng đọng, trăn trở, day dứt, vừa nồng nhiệt say mê đầy chất trữ tình... Hầu hết các kịch bản của Tạ Xuyên đều nối dài những sự kiện, tình tiết từ khói lửa chiến tranh sang hoàn cảnh hòa bình, với những xô đẩy số phận nhân vật trải qua nhiều không gian, thời gian khác nhau. Nhưng ông tránh không lặp lại những vệt mòn trong khi thể hiện đề tài chiến tranh và người lính của thế hệ các tác giả viết kịch đi trước, cũng như nỗ lực tránh lặp lại các sáng tác thuộc các chặng đường khác nhau của chính bản thân mình.
Chính cách nhìn, khai thác và thể hiện diễn tiến kịch này đã giúp Tạ Xuyên không ngập chìm vào mớ sự kiện bề bộn của những trận đánh dữ dội, ác liệt ngoài mặt trận cũng như không sa vướng vào những chi tiết sinh hoạt đời thường phức tạp khi tắt tiếng súng, thời điểm con người dễ xung khắc với nhau cũng như có khi phải đối diện với chính mình trước những nhu cầu thiết yếu, hằng ngày của đời sống mưu sinh thời hậu chiến.
Nhân vật trung tâm trong kịch Tạ Xuyên thường là những người lính hoặc thân nhân gần gũi họ. Ðó có thể là những nam, nữ bác sĩ quân y ở vở diễn Mùa thu không vàng lá hay những cựu chiến binh trải qua trận mạc, sau hòa bình, đang vật lộn, bươn trải trên nhiều lĩnh vực xã hội, ngành nghề khác nhau để mưu sinh, để lập nghiệp trong những tác phẩm như Thời gian không im lặng, Quán vắng, Bảy sắc cầu vồng, Giai điệu vĩnh hằng... Có kịch bản thể hiện trực tiếp hình tượng người lính ngoài chiến trường dữ dội như Những dấu chân thời gian, nhưng phần lớn các sáng tác của Tạ Xuyên đều diễn tả nhân vật trong cả trận mạc lẫn khung cảnh hậu chiến phức tạp để có thể khắc họa toàn diện bức chân dung tinh thần của người chiến sĩ.
Với hàng chục kịch bản đã được dựng diễn trên sân khấu cùng nhiều sáng tác đã được in, kịch của Tạ Xuyên đã có đóng góp đáng kể vào mảng đề tài sân khấu thể hiện hình tượng người lính và chiến tranh, một trong những thành tựu quan trọng của nền sân khấu Việt Nam hiện đại. Ðó cũng là lý do để nhà viết kịch này xứng đáng nhận giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
