- Làm thơ, viết tiểu luận, giờ chuyển sang địa hạt tiểu thuyết - một cách tự làm mới mình chăng?
- Tôi từng làm bốn việc khác nhau: làm ruộng, trồng nho, đứng quán cà-phê, đi buôn lẻ, thú y, dạy học...
Hoạt động chữ nghĩa cũng nhiều lĩnh vực khác nhau: nghiên cứu ngôn ngữ văn chương Chăm, dịch... Không vấn đề gì cả! Như là một khoảng nghỉ ngơi tích cực bằng thay đổi công việc. Nó làm giàu vốn sống ta, đa dạng ngôn ngữ ta... Vài vấn đề, thơ không thể nói hết trong hình thức cô đọng (ngắn) của mình; tiểu thuyết giải quyết được nó. Cứ cho là thế. Tôi sắp xong tiểu thuyết 1.500 trang nữa mà!
- Lối tư duy của Tháp nắng, Lễ tẩy trần tháng Tư... có giúp được gì (hay gây khó dễ) cho anh trong quá trình cấu trúc một tiểu thuyết?
- Trong sáng tạo, kinh nghiệm là thừa. Kinh nghiệm hay trí thông mình cùng lắm giúp ta tránh đẻ tác phẩm trung bình hay yếu kém, nhưng không giúp gì cho tập thơ, tiểu thuyết hay hơn.
Tháp nắng, Hành hương em... không đỡ đần được cho Lễ tẩy trần tháng Tư. Mỗi bắt đầu là một khó khăn mới, thử thách mới. Vậy thôi. Cùng hay khác thể loại cũng thế, chuyển từ thể loại này sang thể loại khác cũng vậy.
Tôi quan niệm: tiểu thuyết là kho lưu trữ sinh hoạt một dân tộc trong thời đại đó, vừa đứng biệt lập, vừa bổ sung cho thiếu hụt của lịch sử. Còn công việc viết tiểu thuyết nhọc (về thân xác) hơn làm thơ. Cụ thể: mỏi lưng, cổ và mắt hơn.
- Thế còn tuyên ngôn: "Hãy viết như một công dân thế giới", anh có thể nói rõ hơn?
- Chủ nghĩa hậu hiện đại (Post-modernism) quyết đánh đổ đại tự sự (grands récits, từ dùng của Lyotard), để thay vào đó bằng các tiểu tự sự (petits récits).
Cá nhân, cộng đồng kể chuyện về mình, suy tư, phản ứng hay hành động đầy riêng tư trước vấn đề cụ thể mà thế giới đặt ra cho mình, cộng đồng mình. Bên cạnh nó luôn nhận thấy "có" thế giới.
Nó không lo cho thế giới, nó chỉ lo lắng cho nó thôi. Khi tự lo cho mình rốt ráo, là nó đã góp phần cho nhân loại. Ví như khi ta trồng cây trong khuôn viên nhà ta, nhắc anh em ta chớ phá rừng là ta đã giúp thế giới bảo vệ môi trường rồi. Nó bày ra trò chơi cho nó, vì nó, nó chơi trò chơi đó, chơi hết mình. Nhưng nó biết thế giới không phải cho có mỗi nó: nó với trò chơi duy nhất; vì, bên cạnh nó và cùng tham gia trò chơi thế giới (chữ dùng của Heidegger) còn có những "nó" khác. Những "nó" này đang chơi trò chơi của họ trong thế giới.
Viết như một công dân thế giới là phá bỏ bức ngăn văn chương ngoại vi với văn chương (lâu nay được cho là) trung tâm. Là chặt đứt thứ tư duy chật hẹp như thể quyết một lần cho mọi lần bước ra khỏi ao làng chật chội từng gò bó lối viết ta (yêu say đắm lòng mình nhưng phải bước ra khỏi nó). Là từ bỏ mặc cảm trước nhược tiểu, mặc cảm ngôn ngữ nhược tiểu, phức cảm tự tôn-tự ti dân tộc: chúng ta học tập thế giới và sẵn sàng cống hiến trở lại cái tinh túy nhất của chúng ta cho văn chương thế giới.
- Sinh tại làng Chăm Chakleng (tỉnh Ninh Thuận), được nuôi dưỡng bởi bầu sữa Chăm với những truyền thuyết Rồng liếm, những Ariya Glơng Anak, Ariya Bini Cam, Pouh Catwai..., nên dễ thấy xuyên suốt sáng tác của anh là mạch cảm hứng bất tận về con người Chăm - số phận Chăm - văn hóa Chăm, và cả những bước vật vã, chuyển mình đầy nhọc nhằn của xã hội Chăm nhỏ bé trong cơn lốc toàn cầu hóa...
Con người phiêu lưu và kẻ giữ kho trong tôi dường như nảy ra cùng lúc và song hành. Tôi là kẻ yêu say mê ngôn ngữ. Độ vang của lời có sức lôi cuốn tôi đặc biệt, ngay từ thuở còn nhỏ. Tôi đến với thơ hay văn chương qua hoặc với chữ.
Ở đây tôi muốn nói đến ngôn ngữ sống, chứ không hàn lâm. Ngôn ngữ này đang rơi rụng. Tôi luôn hẫng khi bị tuột khởi nó. Tôi nghĩ đó là tâm trạng chung của kẻ sáng tạo.
- Lại một luận đề "vĩ mô" nữa - sự cô đơn cần thiết cho sáng tạo. Trong Chân dung cát, anh khẳng định."Càng hiếm hoi hơn nữa con người tuổi trẻ của ngày hôm nay chịu suy tư trong cô độc hơn là thích làm nổi bật mình nơi đám đông". Trong tập tiểu luận có cái tên rất gợi -Chưa đủ cô đơn cho sáng tạo, anh cũng cho rằng nguyên nhân chính - như là nguyên nhân của mọi nguyên nhân dẫn đến việc tạo ra tác phẩm hợt, nông cạn - đó là kẻ sáng tạo chưa đầy đủ cô đơn...
- Tôi phân "cô đơn" của kẻ sáng tạo làm ba khu vực khá là rành rọt: trước, trong và sau khi tác phẩm xuất bản. Vì mãi nhăm nhăm vào khu vực 1: nhà văn tách khỏi tập thể, nên đã có vài ngộ nhận. Đó mới là cô đơn ở cấp độ một, đúng hơn - "cô độc", chỉ dừng là ở quả vị A-la-hán, chứ chưa bước sang bờ bên kia.
Cô đơn đúng nghĩa tức là tự do sáng tạo. Nó là khoảng rỗng nơi tâm thức kẻ sáng tạo. Không phải sở hữu nó như thể trẻ con sở hữu hòn bi, mà chính nó chiếm hữu ta, ném ta vào khoảng rỗng vô định và đầy bất an của nó.
Trước trang giấy trắng hay màn hình xanh nhợt, ta không còn nghe một giọng mơ hồ nào đó răn đe, thoát khỏi mọi nhắc nhở phải thế này hay không nên thế kia... Ta trở thành một sinh thể tự do. Như thiền sư đạt đạo thơ ca, "thõng tay đi vào chợ, thong dong giữa miền cuộc đời". Dẫu sống giữa xô bồ phố xá (với nhà văn: vẫn vào Hội, sinh hoạt bù khú anh em...) mà ta vẫn cô đơn... Cư ngụ trong đó sáng tạo sẽ tuôn tràn. Còn khu vực 3: sau khi đứa con tinh thần của mình được ném ra ngoài mưa gió cuộc đời, hãy cứ mặc nó ra sao thì ra và đừng lo tìm cách bảo vệ nó trước búa rìu dư luận, nếu có. Đây điều ít nhà văn trẻ hôm nay làm được. Tôi gọi đó là chưa cô đơn khi tác phẩm đã ra đời!
