“Để viết tiểu thuyết này, sau bao năm nghiền ngẫm, tìm đọc mọi sách vở, tài liệu liên quan, tôi còn đi hết Bắc Ninh, Thái Bình, Quảng Bình, Huế và những nơi Nguyễn Du từng sống với mong muốn được hiểu Nguyễn Du một cách toàn diện, mong góp phần lý giải được nỗi niềm Cổ kim hận sự thiên nan vấn của ông”, tác giả tâm sự.
Đọc Nguyễn Thế Quang, độc giả có được một nhận thức thẩm mỹ toàn vẹn về hình tượng Nguyễn Du - con người mà hai chữ nằm sâu trong kính mộ, tự hào của cả giống nòi Việt; từ nhiều mối quan hệ xã hội, tập trung nhất vào mấy triều đại phong kiến Việt Nam (và cả Trung Quốc) cho đến đời tư, gia cảnh, sở thích, không gian, thời gian chung quanh nhân vật... Cũng như thế, các câu chuyện, sự kiện và nhân vật lịch sử khác vốn có thực, ta cũng được "gặp gỡ" qua những đoạn tự sự nghệ thuật sinh động của tiểu thuyết. Hoàng đế Quang Trung, các vua chúa đương thời, các công thần và nghịch thần... hay nhân vật lịch sử như Hồ Xuân Hương, ở mức độ khác nhau đã hiện ra khá rõ nét bằng những chi tiết nghệ thuật chắt lọc. Cảnh cư dân Tiên Sơn Ngàn Hống, xứ sở mọi người sống khỏe mạnh, nhà không có cửa, cửa không chốt, không có trộm cướp, không có tuần đinh, không có tiếng trống thúc thuế thúc sưu; cảnh Gia Long và đám quần thần từ ngạc nhiên, bàng hoàng đến hoảng loạn trước cái máy làm ra lửa (bật lửa); cảnh Nguyễn Du và vầng trăng Tử cấm thành Phú Xuân và nhất là giờ phút lâm chung của nhà thơ đã diễn ra một cách sinh động như chúng ta đang được tham gia, khiến ta có thể khóc cười, xúc động…
Trong tiểu thuyết Nguyễn Du, có thể thấy, cả những hình tượng nhân vật, trong đó tập trung nhất là Nguyễn Du, được miêu tả trực tiếp và cả gián tiếp bằng ánh sáng tương chiếu với các nhân vật và sự kiện. Và bên cạnh đó, còn phản ánh được những bức họa đời sống nói lên tài năng sáng tạo nghệ thuật đáng trân trọng của tác giả Nguyễn Thế Quang.
Đặt Nguyễn Du trong cái nhìn soi chiếu với các nhân vật lớn của mọi thời đại như Khuất Nguyên; trong mối quan hệ thuận ít, nghịch nhiều với các triều đại phong kiến độc quyền, bạo quyền, tác giả tô đậm triết lý về thân phận, một khái niệm mà Nguyễn Du đã đi trước văn học phương Tây hiện đại khá xa. Từ đó, thấy được bi kịch thảm khốc và vĩ đại của người nghệ sĩ, trí thức; của cái đẹp trong lịch sử. Đồng thời, thắp lên khát vọng cháy bỏng về tình thương và chân lý, thúc giục sức mạnh của cái thiện “đội trời đạp đất mặc dầu” để chiến thắng cái ác; xóa bỏ mọi áp bức, bất công và nhỏ nhen, ti tiện của con người. Đấy chính là thông điệp, là tư tưởng của tác phẩm Nguyễn Du. Hình tượng Nguyễn Du trong tiểu thuyết của Nguyễn Thế Quang không chỉ than mà còn biết hỏi, không chỉ hỏi mà còn hành động cho lý tưởng giải phóng con người, giải phóng xã hội.
Con người được tự do; Cái Đẹp được tôn thờ và không ai hủy diệt được. Đó chính là Nguyễn Du, là xã hội ông mong muốn và khẳng định. Và là điều Nguyễn Thế Quang tri âm, thể hiện được trong cuốn sách này.
