"Chị là người Việt Nam đầu tiên nghiên cứu - thiết kế - chế tạo thành công máy biến áp 110kV và 220kV, đem lại cho Nhà nước hàng trăm tỷ đồng" - TS Nguyễn Xuân Chuẩn, nguyên Thứ trưởng Bộ Công nghiệp, Chủ tịch Hội cơ khí Việt Nam, tự hào giới thiệu về chị Nguyễn Thị Nguyệt, cán bộ kỹ thuật nhà máy chế tạo thiết bị điện Đông Anh (Tổng công ty Điện lực Việt Nam) - người phụ nữ vàng của ngành mình như thế.
Năm 1975, tốt nghiệp khoa Điện, Trường ĐH Bách khoa Hà Nội, chị Nguyệt gia nhập đội ngũ những nhà thiết kế của Nhà máy sửa chữa thiết bị điện Đông Anh (Bộ Công nghiệp). Khi đó, chị là một trong số sáu phụ nữ ít ỏi của đội ngũ đến 700 cán bộ công nhân viên của nhà máy. Chị Nguyệt được giao nhiệm vụ tiếp nhận làm thiết kế chính đề tài cấp Bộ "Nghiên cứu thiết kế máy biến áp 16.000kVA - 110kV (điều chỉnh không tải)".
Sau hai năm, ở tuổi 24, chị hoàn thiện đề tài đang còn bỏ dở này với việc chế tạo thành công chiếc máy biến áp 16.000kVA - 110kV, được lắp đặt tại trạm 110kV Đông Anh (trị giá 1,7 tỷ đồng hiện nay). Bốn năm sau, chị tiếp tục nhận nhiệm vụ nghiên cứu thiết kế chế tạo máy biến áp 15.000kVA-35kV, công trình này được lắp đặt tại trạm phát bù Quảng Ninh, trị giá khoảng 1,3 tỷ đồng.
Không bằng lòng với nhũng thành công ở phòng thiết kế, suốt nhiều năm chị rong ruổi đến các trạm ở Hà Nội, Vĩnh Phú, Hòn Gai, Uông Bí, Hải Phòng, Thanh Hóa... vừa tham gia lắp đặt, sửa chữa và đại tu các máy biến áp và vừa xây tổ ấm với một chàng kỹ sư cơ khí cùng nhà máy.
Say với nghề và thành công như vậy nhưng ở thời điểm đó, những kỹ sư như vợ chồng chị chưa thể gọi là đủ sống bằng đồng lương của mình. Những năm 80, chị còn có thêm nghề tay trái là vẽ truyền thần và nuôi lợn. Nhưng dù làm gì thì: "Lúc nào mình cũng nghĩ đến các bản vẽ máy biến áp đang làm dở. Trên đường đi chợ hay lúc cho con ăn bột, thậm chí đã ngồi vào bàn ăn nhưng nghĩ đến một chi tiết hay là buông bát đũa chạy sang nhà máy để sửa, để chỉnh bản vẽ!".
Thời điểm này, nhà máy cũng đang đứng trước những cơn sóng gió trước sự cạnh tranh trên thị trường thiết bị điện trong nước. Lúc đó, lãnh đạo nhà máy đã "chọn mặt gửi vàng" giao cho chị trọng trách thiết kế chính công trình mang tên: KC-03-08-03 "Nghiên cứu thiết kế và chế tạo máy biến áp 25.000kVA-110kV".
Chị Nguyệt hiểu rõ, thành công của đề tài không chỉ giải quyết được vấn đề cơm áo gạo tiền cho mỗi cán bộ công nhân viên, cho nhà máy, mà còn mở ra một bước ngoặt mới cho ngành điện Việt Nam đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa.
Ba năm tìm đọc tài liệu liên quan, ba năm đi thực tế tại các trạm biến áp 110kV và tham khảo ý kiến của các chuyên gia đầu ngành, chuyên gia nước ngoài, chị đã hoàn thành thiết kế máy biến áp 25.000kVA-110kV một cách xuất sắc với sự giúp đỡ của các đồng nghiệp. Ngày 29-9-1995 tại trạm 110kV Vĩnh Yên, đề tài chính thức đưa vào vận hành trong hệ thống lưới điện quốc gia.
Ngày 13-1-1996, đề tài KC 03-08-03 được hội đồng nghiên cứu KH-CN cấp nhà nước chính thức nghiệm thu sau bốn tháng vận hành. Chỉ tính riêng về mặt kinh tế, máy được sản xuất trong nước với giá thành 3,3 tỷ đồng - thấp hơn giá nhập khẩu các loại máy cùng loại từ 1-1,2 tỷ đồng/máy. Với nhu cầu cung cấp 50-60 máy/năm cho Tổng công ty điện lực Việt Nam, từ năm 1995 đến nay, thông qua đề tài của chị Nguyệt, nhà máy Đông Anh đã làm lợi cho ngành công nghiệp điện của Việt Nam hơn 400 tỷ đồng.
Năm 2002, thêm một lần nữa chị Nguyệt lại nhận trách mới: thiết kế chính đề tài NCKH cấp Nhà nước "nghiên cứu thiết kế và chế tạo máy biến áp 125.000kVA-220kV". "Đây là một công trình nghiên cứu lớn bậc nhất trong lĩnh vực cơ khí điện lực nước ta từ trước tới nay. Nếu được ra đời. chiếc máy biến áp ước tính có khối lượng tới 142 tấn, giá thành 12-13 tỷ đồng, sẽ được nối mạng trên toàn quốc, thích ứng với đường dây tải điện 550kV hiện nay". Dù đã có kinh nghiệm nhưng chị thừa nhận, đây là một công trình rất hóc búa, tài liệu lại rất ít.
Biết được khó khăn của người thiết kế, Tổng công ty điện lực Việt Nam đã duyệt chi 3 tỷ đồng để mua thiết kế của một trong số các nước đã sản xuất máy biến áp 220kV về để các kỹ sư có điều kiện nghiên cứu học tập và tự thiết kế. Tuy nhiên, khi mời thầu bản vẽ, thiết kế, một số cơ sở chuyên chế tạo máy biến áp 220kV trên thế giới đã đưa ra giá 11 triệu USD tức khoảng 18 tỷ đồng. Số tiền này vượt quá khả năng chi trả của EVN cho một đề tài nghiên cứu.
Rơi vào tình thế "tiến thoái lưỡng nan", nhà máy Đông Anh lại "liều mình" đảm nhận và chị Nguyệt cùng các cộng sự của mình lại tiếp tục chặng đường gian nan "tay không bắt giặc". Ngày 30-12-2003, máy biến áp 125.000kVA-220kV chính thức đóng điện và đưa vào vận hành trong lưới điện quốc gia. Tháng 3-2004, tại hội chợ triển lãm hàng công nghiệp Việt Nam, chiếc máy đồ sộ này đã được tặng huy chương vàng.
20 năm trong nghề, chị Nguyệt từng có tới 20 sáng kiến cải tiến kỹ thuật, thiết kế chính 12 công trình, có hơn 20 giải thưởng và làm lợi cho Nhà nước hàng trăm tỷ đồng. Nhưng, người phụ nữ ấy đến nay vẫn chỉ đơn giản là một cán bộ kỹ thuật thuộc Nhà máy chế tạo thiết bị Đông Anh, đang sống hạnh phúc cùng chồng với cậu con trai đã đến tuổi có bạn gái.
Theo tiết lộ của một lãnh đạo ngành, chị Nguyệt đang là một ứng cử viên của danh hiệu Anh hùng lao động và giải thưởng Kovalevskaia.
