Ông có nhiều vai diễn để đời mà không dễ gì người thứ hai có thể đảm đương: Chánh Tôn (vở "Chị Hòa" của Học Phi), Pitơhắc (vở "Hàng ngũ hòa bình", kịch Nga), Tsiarô (vở "Luba", kịch Nga), Gôvgơđilin (vở "Khúc thứ ba bi tráng", kịch Nga), Người hát xẩm (vở "Âm mưu và hậu quả", tác giả Bửu Tiến và Nguyễn Hoàng Mai)...
Nhưng Ðào Mộng Long từng là nhạc sĩ thì không nhiều người biết. Dễ hiểu, bởi ông chỉ viết nhạc thời kỳ Cách mạng Tháng Tám và trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Vả lại, do ông quá nổi bật trong lĩnh vực sân khấu mà người ta dễ không để ý đến các hoạt động khác, mặc dù thời gian diễn ra Cách mạng Tháng Tám ở Sài Gòn, ông đã có những bài hát được đông đảo công chúng biết tới và ưa thích.
Từ năm 1943, Ðào Mộng Long là kép hát chính của gánh cải lương Nam Hồng, lưu diễn chủ yếu ở Sài Gòn và Nam Bộ. Do theo gánh hát nay đây mai đó nên ông không có điều kiện tham gia một tổ chức cách mạng nào. Ông bàn với người chủ gánh hưởng ứng mọi hoạt động khi có bất cứ tổ chức nào yêu cầu. Với sự nhạy cảm vốn có, Ðào Mộng Long cảm nhận rõ sắp có một sự kiện gì đó vô cùng trọng đại sẽ diễn ra. Nhìn những đội Thanh niên Tiền phong hoạt động, ông vô cùng trân trọng, yêu quý và tâm hồn xao động. Một niềm tin, niềm tự hào trỗi dậy trong lòng. Từ những gương mặt trẻ trung phơi phới kia, ông hình dung ra sắc diện mới của dân tộc giữa những ngày lịch sử đang chuẩn bị cho cuộc chuyển mình vĩ đại. Và vào một buổi chiều, giữa Sài Gòn mưa tầm tã, trên đường về Ða Kao, ông nhìn thấy một thanh niên tuổi chừng 17, 18, tay cầm gậy tầm vông, nghiêm trang đứng gác trụ sở. Mặc cho mưa xối xả, chàng trai trẻ liên tục vuốt nước trên mặt, vẫn rất yên tâm làm nhiệm vụ. Về tới nhà, ông ngồi ngay vào bàn sáng tác bài hát Hồn Việt Nam. Chỉ sau hơn một giờ đồng hồ, ca khúc hoàn thành:
"Người Việt Nam! Biết hy sinh, quyết chiến đấu!
Muôn năm còn ghi dấu
Non sông ơi! Cờ theo gió bay càng cao..."
Lúc ấy, Ðào Mộng Long có một người bạn thân là Lê Kim Bảng, phụ trách một đội Thanh niên Tiền phong ở Khánh Hội. Bảng vốn yêu quý, hâm mộ Ðào Mộng Long, nên tác giả đã trao cho người đội trưởng thanh niên để về tập cho anh em hát thử xem sao.
Ngày 25-8-1945, cả Sài Gòn đổ xuống đường. Các đoàn người rầm rộ tràn qua các phố lớn, giành chính quyền về tay công nông. Cùng với những tiếng hô vang các khẩu hiệu là tiếng hát của quần chúng biểu tình. Ðào Mộng Long thật không ngờ: Bên cạnh những bài như Cùng nhau đi hồng binh, Du kích ca (Ðỗ Nhuận), Tiếng gọi thanh niên (Lưu Hữu Phước)... ông nghe mọi người hát bài Hồn Việt Nam. Thì ra Lê Kim Bảng đã tập cho đơn vị Thanh niên Tiền phong của mình, và do có sức thuyết phục tự nhiên, bài hát đã lan truyền đến một số đơn vị khác.
Hồn Việt Nam được viết ở giọng Rê, điệu trưởng với tiết tấu hành khúc, có kết cấu ngắn gọn, mang chất liệu âm nhạc dân tộc. Ca khúc giàu yếu tố thôi thúc, cổ vũ nên dễ dàng được quần chúng đón nhận.
Sau ngày nổ ra kháng chiến ở Nam Bộ, Ðào Mộng Long hoạt động văn nghệ trong Sư đoàn 3 ở Cao Lãnh (Ðồng Tháp). Tết năm đó, ông được lệnh cùng với NSND Quốc Hương, là ca sĩ của sư đoàn, đến hát cho anh em thương binh nghe.
Ngày ấy, hai tiếng "thương binh" là khái niệm rất đỗi mới mẻ, đã gây cho ông xúc cảm đặc biệt, nhất là khi được gặp gỡ những chiến sĩ đang băng bó, chống nạng hoặc hỏng mắt sau những cuộc chiến đấu với quân thù. Một tứ nhạc bật ra và cũng rất nhanh, chỉ sau một giờ, ông viết được bài Hồn chiến sĩ. Bài hát được hình thành ở giọng Rê thứ, với tiết tấu 3/4 tốc độ chậm rãi, gợi tính chất tưởng niệm, khiến người nghe rất cảm động:
"Hồn chiến sĩ ơi!
Nghi ngút hương khói trầm bay theo gió
Gió đưa về đây mà nghe lời nước non thầm nhớ
Người anh hùng sống cho ngày mai..."
Ðào Mộng Long chẳng những là kép cải lương nổi tiếng mà còn hát tân nhạc rất hay. Trong nhiều buổi diễn cho gánh cải lương Nam Hồng, ngoài vai trò soạn kịch bản, dàn tập (ngày ấy chưa gọi là đạo diễn), đóng nhiều vai chính, ông còn hát nhiều bài hát mới trước mỗi vở diễn. Ông có ý định sáng tác xong sẽ cùng Quốc Hương song ca, nhưng vừa viết xong bài Hồn chiến sĩ thì ông lên cơn sốt cao, cho nên Quốc Hương đành đơn ca. Tết năm đó (1946) ông cứ nằm bẹp trên giường, sốt li bì, không biết người đồng nghiệp biểu diễn thế nào. Rồi chiều mồng một Tết, Quốc Hương về, đến bên giường khoe là bài hát được đông đảo người nghe tán thưởng.
Chỉ một thời gian ngắn sau, hầu như tất cả các chiến sĩ Sư đoàn 3 đều thuộc và hát. Rồi một số đơn vị khác cũng truyền nhau. Ðó là hai bài hát đầu tay của Ðào Mộng Long. Nó đã có sức lan tỏa rộng rãi ở Nam Bộ những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Những ai từng chiến đấu hoặc sống ở Nam Bộ trong thời gian này đều không thể không biết Hồn Việt Nam và Hồn chiến sĩ của Ðào Mộng Long. Sau đó, trong suốt những năm kháng chiến chống thực dân Pháp ông còn viết được nhiều bài hát nữa như: Lê Lợi chiến thắng ca, Có một đêm trăng, Mùa thu mới, Hỡi anh vệ quốc quân, Tranh đấu, Công nông binh, Ðóng thuế, Nông dân vui đấu tranh... Những bài hát đều bám sát nhiệm vụ của quân, dân ta qua từng giai đoạn kháng chiến và toát lên âm hưởng lạc quan, tin tưởng kháng chiến nhất định thắng lợi.
Sau ngày hòa bình lập lại (năm 1945), từ khi chuyển hẳn sang diễn kịch nói ở Ðoàn kịch nói Trung ương, rồi sau này là Nhà hát kịch Việt Nam, Ðào Mộng Long không sáng tác nhạc nữa, mà chỉ viết bài hát cho các nhân vật trong các vở kịch nói, cải lương do ông sáng tác hoặc đạo diễn.
Ngày nay, nhiều người chỉ biết Ðào Mộng Long là ngôi sao sân khấu lớn, mà không biết, hoặc ít biết ông đã từng là nhạc sĩ trong những năm tháng gian khổ và hào hùng của cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc ta.
