Bằng Việt làm thơ và khẳng định tên tuổi mình khi đang học ở Liên Xô. Vì vậy, anh có lợi thế khi tiếp cận với thơ Nga. Xin được đi sâu vào các bài thơ Nga mà Bằng Việt dịch và in trong cuốn Bằng Việt - Tác phẩm chọn lọc.
Thơ của 13 nhà thơ Nga trong tuyển tập của Bằng Việt dịch chủ yếu ở thế kỷ 19 và thế kỷ 20, trong đó có hai nhà thơ ở thế kỷ 19 là Pút-skin và Léc-môn-tốp. Bằng Việt đã tránh những bài thơ nhiều người đã dịch, nhằm đem đến món ăn tinh thần mới cho độc giả. Chẳng hạn như với Pút-skin, ông chọn dịch bài Buổi tối mùa đông; trong khi bạn đọc Việt Nam đã quen thuộc với những bài như Tôi yêu em hoặc Gửi. Buổi tối mùa đông cho ta thấy một tâm hồn Nga với tình yêu thương sâu sắc của tác giả về người vú nuôi của mình, có giá trị nhân văn mang tính nhân loại, nhưng lại rất gần gũi với tâm hồn người Việt Nam:
U già của tuổi thơ em
Bạn của đời em cực khổ
Uống đi u vài ngụm nhỏ
Trái tim có bớt ưu phiền?
Với Léc-môn-tốp, nhà thơ chọn dịch Bài ca ru con Cô-dắc. Ðây là bài thơ tiêu biểu của Léc-môn-tốp, ông đã bộc lộ thái độ khâm phục những con người dũng cảm chiến đấu vì dân tộc mình. Trong lời ru của người mẹ ấy, ta vừa thấy tình thương vừa thấy trách nhiệm của một người mẹ, mong muốn con sau này trở thành một dũng sĩ chiến đấu cho tự do:
Thân dũng sĩ không thua sức vóc
Mang tâm hồn Cô-dắc cha ông
Vẫy tay, buổi ấy lên đường
Tiễn con đi, mẹ khóc thầm trong đêm!
Bằng Việt đã tinh tế trong chọn bài, linh hoạt trong cách dịch thơ, giúp người đọc cảm nhận và rung động trước những câu thơ vừa giàu tính nhân văn, vừa mang vẻ đẹp của tâm hồn Nga.
Những nhà thơ Nga ở thế kỷ 20 trong tuyển tập của Bằng Việt phong phú và sinh động hơn. Ðó là thời kỳ mà nền văn học Nga - Xô-viết phát triển rực rỡ, nhiều nhà thơ xuất hiện với những phong cách khác nhau, góp phần tạo nên sự đa dạng.
Sau Cách mạng Tháng Mười, nhất là những năm đầu dưới chính quyền Xô-viết, nhiều nhà thơ Nga chịu ảnh hưởng của tư tưởng tiến bộ, cộng với tình yêu nước Nga sâu sắc, đã bộc lộ tình yêu quê hương và con người Nga. Trong dòng chảy thi ca đó, Ê-xê-nhin là một trong những nhà thơ tài năng đầy nhân văn và tình yêu thương gia đình. Gần như có sự tương đồng ở khía cạnh tình cảm gia đình, nên Bằng Việt đã chọn dịch bài thơ Thư gửi mẹ của Ê-xê-nhin. Hình tượng người mẹ Nga ấy cũng giống người mẹ Việt Nam, nhất là trong những năm tháng chiến tranh, luôn lo lắng, gửi gắm tình yêu thương đến người con phải xa gia đình. Như để đáp lại, những câu thơ trong bài Thư gửi mẹ là lòng biết ơn, thương nhớ vô cùng của những người con ở xa:
Thôi hãy quên đi nỗi lo mẹ nhé
Và cũng đừng đau xót mãi cho con
Ðừng mỗi buổi lại ra đường mãi thế
Choàng trên vai chiếc áo cũ bông sờn!
Ở một khía cạnh khác, ta có thể cảm nhận được tâm hồn Nga khi đọc những vần thơ nói về tình yêu với thiên nhiên, dù đang ở trong hoàn cảnh cô đơn, qua bài thơ Mùa lá rụng của Ôn-ga Béc-gôn:
Những đàn sếu bay qua... sương mù
và khói tỏa...
Mát-xcơ-va lại đã thu rồi!
Bao khu vườn như lửa chói ngời
Vòm lá sẫm ánh vàng lên rực rỡ
Những tấm biển treo dọc theo đại lộ
Nhắc ai đi ngang, dù đầy đủ lứa đôi,
Nhắc cả những ai cô độc trong đời:
"Tránh đừng động vào cây,
mùa lá rụng".
Sâu xa qua bài thơ, tình yêu thiên nhiên của người dân Nga đã thành một nét đẹp văn hóa vô cùng tinh tế "đừng động vào cây, mùa lá rụng".
Nước Nga - Xô-viết có nhiều dân tộc anh em. Nhiều tác phẩm của nhà văn, nhà thơ thuộc các dân tộc đã làm nên những sắc thái phong phú, sâu sắc của một nền văn học, giàu tính chân thật, hồn nhiên, nhân văn, gần gũi với thiên nhiên. Ra-xun Gam-da-tốp là người Ða-gét-xtan, nước cộng hòa nằm ở vùng núi Cáp-ca-dơ. Tuy là người dân tộc thiểu số, nhưng ông đã thể hiện tài năng kiệt xuất qua các sáng tác thơ, văn; đặc biệt là hình ảnh về những người con - chiến sĩ hy sinh vì Tổ quốc:
... Tôi đang ngắm sếu bay, giữa một miền đất lạ
Giữa sương xuống chiều hôm, đàn sếu trắng giăng hàng
Bay theo đội hình, bay theo nhịp bước
Tưởng chẳng khác con người trong
cuộc sống nhân gian!
(Ðàn sếu - Ra-xun Gam-da-tốp)
Cũng nói về những chiến sĩ Nga, Ép-tu-sen-cô qua bài thơ Ðêm trắng ở Ác-khăng-ghen cho ta thấy hình tượng người thủy thủ trên con tàu trước giờ chia tay, không ngã lòng vì phía trước là nghĩa vụ:
Còi tàu hú vang, căng thẳng giã từ
Chàng thủy thủ không thể nhìn lại nữa
Theo con sóng nổi trôi, buồn rầu vật vã
Anh đứng tách trên boong, xa lạ
một mình
Hình như anh còn nói câu gì cợt đùa
với biển
Hay chính với con tàu, hay với chính
lòng anh
Hay biết đâu, cũng là anh đấy nữa!
Nhà thơ Bằng Việt bằng tài năng và sự hiểu biết sâu sắc nền văn học Nga - Xô-viết đã chọn lọc và giới thiệu các bài thơ hay, giúp cho người đọc hiểu thêm về tâm hồn Nga.
