Theo thống kê của Sở Xây dựng, trong năm 2012 toàn thành phố có 4.089 vụ vi phạm xây dựng. Tổng số tiền xử phạt thu được hơn 988 triệu đồng. Chỉ tiêu đặt ra năm 2013 là kéo giảm công trình XDSP, XDKP xuống còn 10% tổng số công trình xây dựng. Ðây là một nhiệm vụ không hề dễ dàng. Nhất là tới đây, Nghị định 26, có hiệu lực từ ngày 15-5 sẽ thay thế Nghị định 46/2005 về tổ chức và hoạt động của thanh tra xây dựng. Ðồng thời, Quyết định 89/TTg năm 2007 về thí điểm thành lập thanh tra xây dựng tại quận, huyện, phường, xã, thị trấn ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh cũng chấm dứt hiệu lực. Như vậy từ ngày 15-5, thanh tra xây dựng cấp huyện hiện đang trực thuộc UBND cấp huyện sẽ được tổ chức lại thành các đội do Sở Xây dựng quản lý. Còn thanh tra xây dựng cấp phường, xã, thị trấn sẽ không được duy trì. Theo Quyết định 89, thanh tra xây dựng cấp phường, xã, thị trấn là cánh tay nối dài cho cơ quan quản lý hành chính nhà nước trong việc kiểm soát trật tự xây dựng tại địa phương. Lực lượng này được giao nhiều nhiệm vụ như: kiểm tra các chủ đầu tư xây dựng trong việc tuân thủ quy định về quy hoạch, thiết kế đã được phê duyệt; phát hiện, xử lý các hành vi xây dựng không phép, sai phép, lấn chiếm không gian chung... Thanh tra xây dựng cấp phường cũng được lập biên bản vi phạm, yêu cầu ngừng thi công và trình chủ tịch UBND cấp phường ra quyết định đình chỉ thi công, phá dỡ công trình vi phạm. Nếu sắp tới không còn lực lượng này tại cấp phường, nhiều người lo ngại tình trạng xây dựng sai phép, không phép sẽ bùng phát bởi lực lượng thanh tra xây dựng cấp phường, xã nằm tại địa phương nên thường xuyên theo dõi và bám sát tình hình tại chỗ nên rất dễ phát hiện, ngăn chặn, xử lý vi phạm xây dựng. Nếu thanh tra xây dựng chỉ tổ chức ở cấp sở và các đội đặt tại quận, huyện mà không tổ chức tại cấp phường thì chắc chắn là việc giám sát, xử lý những công trình XDKP, XDSP sẽ thiếu chặt chẽ và kịp thời. Trong khi, tình trạng XDKP, XDSP đã trở thành căn bệnh kinh niên, diễn ra khắp nơi, từ khu trung tâm thành phố đến những địa bàn hẻo lánh. Nguyên nhân để xảy ra tình trạng này có nhiều, nhưng chủ yếu là do lực lượng thanh tra xây dựng thiếu; chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và địa phương; ý thức tuân thủ pháp luật xây dựng của người dân chưa nghiêm... Và có cả tình trạng "nhận tiền ngó lơ" của một bộ phận thanh tra xây dựng, giúp chủ đầu tư, chủ nhà xây dựng trót lọt các công trình mà không cần đến giấy phép. Một nguyên nhân khác khiến cho việc chữa "căn bệnh" XDKP, XDSP không hiệu quả, đó là tình trạng xử lý không nhất quán. Có những công trình XDSP nhưng được hợp thức hóa theo "kiểu phạt cho tồn tại" và cũng có những công trình bị tháo dỡ. Chính cách xử lý thiếu nhất quán tạo ra một tâm lý làm càn, đặt cơ quan quản lý trước thực tế đã rồi, từ đó tìm mọi cách để hợp thức hóa.
Ðể hoàn thành mục tiêu kéo giảm tình trạng XDKP, XDSP xuống còn 10% trong tổng số các công trình xây dựng trên địa bàn thì việc cần làm trước hết là tập trung khắc phục cho bằng được các nguyên nhân trên. Mặt khác, trong tình hình mới là không còn lực lượng thanh tra xây dựng xã, phường nữa thì các quận, huyện, xã, phường phải thực hiện tốt công tác giám sát cộng đồng. Quan tâm công tác tuyên truyền pháp luật, nhất là về Nghị định 180 của Chính phủ về xử lý vi phạm trật tự xây dựng đô thị trong nhân dân thông qua các phương tiện thông tin đại chúng và các hội, đoàn thể chính trị - xã hội, để người dân tự giác chấp hành. Cấp ủy, chính quyền các xã, phường, thị trấn phải xây dựng kế hoạch và lãnh đạo, chỉ đạo các lực lượng chức năng thường xuyên tuần tra, kiểm tra địa bàn để kịp thời phát hiện những công trình sai phạm. Khi phát hiện cần báo cáo kịp thời lên cấp trên và xử lý kịp thời, kiên quyết. Mặt khác, cần phối hợp chặt chẽ với lực lượng công an, các cơ quan quản lý về điện, nước để thực hiện những biện pháp mạnh khi thấy cần thiết để giữ nghiêm kỷ cương phép nước. Song song với đó, thành phố cần giao trách nhiệm cụ thể cho người đứng đầu ở các địa phương khi để xảy ra nhiều công trình XDKP, XDSP và chỉ đạo các cơ quan chức năng xử lý nghiêm các cá nhân, tổ chức cố tình vi phạm và có hành vi bao che cho những sai phạm trong lĩnh vực này. Phải tiến hành một cách kiên quyết và đồng bộ như vậy thì mới có thể đẩy lùi tình trạng XDKP, XDSP trên địa bàn thành phố.
