Ngắm “kho báu” trong những con tàu cổ

500 hiện vật này được tuyển chọn từ bộ sưu tập di sản gốm sứ từ các con tàu đắm mà Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đang lưu giữ và bảo quản, được trưng bày theo bốn nội dung chính gồm: Biển Việt Nam và thương mại đường biển, Đồ gốm thương mại Việt Nam, Con đường tơ lụa trên biển và Những con tàu được khai quật từ đáy biển Việt Nam. Trưng bày này đã từng được giới thiệu tại Mokpo và Busan (Hàn Quốc) từ tháng 11-2017 đến tháng 4-2018, với tên gọi “Đồ gốm sứ phát hiện ở vùng biển Việt Nam”.

Các hiện vật còn khá nguyên vẹn và chủ yếu là đồ gốm sứ. Ảnh: NGÔ VƯƠNG ANH

Biển Việt Nam có vị trí đặc biệt quan trọng trong giao thương quốc tế, được gọi là “con đường tơ lụa trên biển”. “Con đường tơ lụa trên biển” bắt đầu từ Trung Quốc, xuyên qua bán đảo Đông Dương, mở rộng đến tận bán đảo A rập, và vì thế buộc phải đi qua vùng biển Việt Nam. Do vị trí địa lý đặc biệt thuận lợi này, các vùng ven biển Việt Nam đã xuất hiện thêm nhiều tuyến đường biển, hải cảng và trở thành điểm trung chuyển hàng hóa cũng như điểm dừng chân của các thuyền buôn Trung Quốc và các thương thuyền từ nhiều nước khác nhau. Trong gần 30 năm qua, hàng chục con tàu cổ đã được phát hiện dưới lòng biển Đông thuộc vùng biển Việt Nam, trong đó có sáu con tàu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đã trực tiếp tham gia nghiên cứu, khai quật.

Con tàu cổ đầu tiên được phát hiện là ở Hòn Cau (Bà Rịa - Vũng Tàu), được khai quật vào năm 1990. Và cho đến nay, đã có hàng chục con tàu được phát hiện trong vùng biển Việt Nam. Việt khai quật, nghiên cứu các con tàu cổ này không hề dễ dàng bởi điều kiện khai quật dưới nước vô cùng khó khăn, phức tạp và đòi hỏi nhiều về công nghệ, kỹ thuật cũng như kinh phí. Cho đến nay, mới có sáu con tàu cổ được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia khai quật và nghiên cứu chính thức. Nhưng bù lại, Bảo tàng cũng thu về được những tài liệu, hiện vật vô giá, những nhận thức mới về khoa học khảo cổ, và từ đó chứng minh được vị trí quan trọng, chiến lược của biển Việt Nam trong giao thương quốc tế.

Hiện vật từ tàu cổ Bình Thuận. Ảnh: NGÔ VƯƠNG ANH.

Các hiện vật cổ ở trưng bày chủ yếu được chọn từ những di vật trong ba con tàu ở Hòn Cau, Hòn Dầm và Cù Lao Chàm. Tàu cổ Hòn Dầm được phát hiện gần vùng biển Hòn Dầm, đảo Phú Quốc, Kiên Giang. Ở tàu cổ Hòn Dầm, có khoảng 1.000 hiện vật gốm sứ Thái-lan vùi trong cát, dưới độ sâu 40m nước biển. Các hiện vật gốm sứ Thái-lan được xác định niên đại ở khoảng thế kỷ 15, được sản xuất tại lò gốm Suphanburi và Sawankhalok. Đồ gốm từ tàu cổ Hòn Dầm trưng bày ở đây chủ yếu là bát, đĩa, hộp men ngọc, men trắng hoa lam…, đặc biệt có những món đồ gốm có kích thước rất nhỏ, đường kính chỉ vài cm nhưng những chi tiết hoa văn được vẽ rất tỉ mỉ.

Hiện vật từ tàu cổ Cà Mau. Ảnh: NGÔ VƯƠNG ANH.

Hiện vật ở tàu cổ Hòn Cau được phát hiện vào năm 1991, tại vị trí cách đảo Hòn Cau (Vũng Tàu) 15km, chìm trong cát khoảng từ 0,5 đến 1m, và nằm ở dưới mực nước biển 40m. Hàng hóa trong tàu chủ yếu là đồ gốm sứ Trung Quốc, có niên đại năm 1690. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây là chuyến hàng gốm sứ Trung Quốc, làm theo đơn đặt hàng của phương Tây cho nên hình dáng, màu sắc và cách trang trí khác với thông thường. Nhiều món đồ mang đường nét mỹ thuật Baroque, phỏng theo mẫu các đồ vật hằng ngày của người châu Âu như ly chân cao bằng bạc, nhôm hay pha lê, hay được trang trí bằng họa tiết bên trong các vạch đan chéo, phong cách trang trí của Hà Lan thế kỷ 17.

Hộp sọ của người phụ nữ trên tàu cổ Cù Lao Chàm.

Đặc biệt nhất là các hiện vật ở tàu cổ Cù Lao Chàm. Tàu cổ Cù Lao Chàm được phát hiện ở gần khu vực đảo Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam, được khai quật trong ba năm từ 1997-2000, với khoảng 240 nghìn hiện vật bao gồm cả đồ gốm sứ, đồ đồng, dụng cụ nhà bếp bằng kim loại, một số đồ dùng, hương liệu, hạt giống, tiền đồng, đồ trang sức… và đặc biệt là 11 bộ hài cốt của thương nhân và thuyền viên trên tàu. Tại trưng bày có giới thiệu hộp sọ còn khá nguyên vẹn của một phụ nữ khoảng 20 tuổi có đặc điểm chủng tộc Thái. Đồ gốm ở tàu cổ Cù Lao Chàm khác hoàn toàn với tàu Hòn Cau và Hòn Dầm ở chỗ đây là đồ gốm Việt Nam với hoa văn trang trí, kỹ thuật nung vào thế kỷ 15.

Bình gốm thiên nga.

Một điều đặc biệt nữa tại phần trưng bày hiện vật từ tàu cổ Cù Lao Chàm là chiếc bình gốm hoa lam vẽ thiên nga, có niên đại thời Lê Sơ, thế kỷ 15, có kích thước lớn và nguyên vẹn nhất trong bộ sưu tập từ con tàu này. Chiếc bình đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia ngay từ trong đợt 1 tháng 10-2012. Ông Nguyễn Văn Cường, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cho biết, điểm đặc biệt của hiện vật này không chỉ ở kích thước lớn và còn nguyên vẹn, mà còn ở các chi tiết vẽ tay, tiêu biểu cho gốm Chu Đậu và tiêu biểu cho cả văn hóa gốm của Việt Nam thế kỷ 15.

Khai quật khảo cổ dưới nước là một trong những công việc quan trọng mà cho đến nay mới chỉ có Bảo tàng Lịch sử Quốc gia thực hiện. Ông Nguyễn Văn Cường cho biết, với rất nhiều tàu cổ được phát hiện dọc vùng biển, tiềm năng về hiện vật dưới nước của Việt Nam vô cùng phong phú, nhưng chúng ta chưa khai thác được bao nhiêu và còn chậm so với nhiều quốc gia. Ông Nguyễn Văn Cường cho biết, đây là con đường còn rất nhiều chông gai, nhưng các nhà khảo cổ, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia vẫn đang tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí như xây dựng bộ máy, đào tạo nguồn lực, bố trí kinh phí… để tiến tới chuyên nghiệp hơn, nghiên cứu sâu, kỹ và rộng hơn trong nghiên cứu con đường hàng hải trên biển Đông.