Nan giải trong việc tiêu thụ lúa hàng hóa ở đồng bằng sông Cửu Long

Vụ Hè thu năm 2008, thành phố Cần Thơ gieo sạ hơn 84.500 ha, bằng 99% diện tích vụ Hè thu năm 2007, đến nay đã thu hoạch xong toàn bộ diện tích, năng suất đạt 51,1 tạ/ha, so vụ Hè thu 2007 tăng 5,04 tạ/ha, tổng sản lượng đạt 432 ngàn tấn, vượt 16,8% kế hoạch, tăng 38.700 tấn so với vụ Hè thu năm trước. Sau khi trừ đi lượng lúa dùng trong chăn nuôi và thất thoát sau khi thu hoạch, khoảng 10 ngàn tấn lúa giống cho vụ lúa Đông xuân, nhu cầu lương thực của 1.171.200 người dân Cần Thơ trong 3 tháng là 70.200 tấn, còn lại lượng lúa hàng hóa là 287 ngàn tấn, đến nay các doanh nghiệp đã thu mua được 40 ngàn tấn, chỉ bằng 13,9% sản lượng lúa hàng hóa và hiện nay vẫn còn tồn đọng trong dân 247 ngàn tấn lúa.

Trong tuần qua, giá phần lớn các loại lúa tại thành phố Cần Thơ tiếp tục giảm thêm từ 100-200đ/kg so với tuần trước. Sự gia tăng sản lượng lúa hàng hóa trên thị trường, sức tiêu thụ yếu đã làm giá lúa tại Cần Thơ rớt liên tục trong nhiều tuần qua. Giá mua lúa của thương lái với loại lúa dài (IR 64) giảm so với tuần trước từ 100-200đ/kg, lúa thơm (Jasmine 85) tăng so tuần trước từ 200-300đ/kg, giá các lọai gạo chất lượng thấp giảm 200đ/kg so với tuần trước. Do thời tiết không thuận lợi, sâu bệnh diễn biến phức tạp, giá cả vật tư nông nghiệp liên tục tăng, nguồn vốn của người dân có hạn, phải vay, mua nợ vật tư nên chi phí, giá thành sản xuất lúa cao khiến người nông dân lãi ít, đời sống gặp nhiều khó khăn. Nếu tình hình tiêu thụ lúa tiếp tục khó khăn như hiện nay thì các vụ sản xuất kế tiếp càng gánh chịu những hệ quả xấu.

Ông Lê Việt Hải, Giám đốc Công ty Mê-kông cho biết đến 31-7 đã thu mua 23 ngàn tấn gạo (trong đó có 3.500 tấn của vụ Hè thu năm 2008) và 16.500 tấn lúa(trong đó có 14.000 tấn mua theo hợp đồng bao tiêu), sau khi tiêu thụ hiện tại công ty còn tồn kho khỏang 9 ngàn tấn gạo và 7 ngàn tấn lúa. Ông Hải cho rằng chính sách điều hành xuất khẩu gạo phải được ổn định cho hàng năm để làm cơ sở doanh nghiệp thu mua và hợp đồng xuất khẩu gạo thuận lợi. Phải thắt chặt tiền tệ để chống lạm phát, tuy nhiên phải đảm bảo lượng tiền mặt cho doanh nghiệp thu mua, tiêu thụ hàng nông lâm thủy hải sản. Đối với lượng lúa tồn kho từ hợp đồng bao tiêu theo Quyết định 80 của Chính phủ thì Chính phủ cần có biện pháp hỗ trợ để doanh nghiệp tiêu thụ hết lượng lúa tồn kho này.

Tính đến ngày 8/8/2008, nông dân tỉnh Đồng Tháp đã cơ bản thu hoạch dứt điểm gần 200.000 ha lúa vụ hè thu, năng suất bình quân đạt từ 5-5,5tấn/ha. niềm vui trúng mùa của người nông dân chưa trọn vẹn, do giá lúa giảm thấp, thương lái không đến hỏi mua mà nông dân đang rất cần tiền để thanh toán nợ vay ngân hàng và chi trả các khoản nợ khác. Anh Phạm Ngọc Nguyên thu hoạch xong 10 công lúa ở xã Phú Thọ được hơn 250 giạ nhưng vẫn không bán được lúa, bức xúc nói: “ Cả nửa tháng nay, tôi có thấy mối lái nào đến hỏi mua lúa đâu? Lúc mới gặt xong, có bạn hàng đến hỏi mua với giá 100.000đ/giạ, tôi đồng ý bán nhưng chờ hoài mà chẳng thấy người mua đến cân. Bây giờ, lúa sụt còn có 92.000đ/giạ mà cũng không có ai tới hỏi mua… Hiện tại, gia đình tôi vẫn chưa trả nợ công cắt, suốt và tiền công phân bón, thuốc trừ sâu cũng không trả được. mỗi tháng phải chịu lãi suất 3%...”.

Chạy dọc theo các tuyến lộ thuộc địa bàn các xã Phú Cường, Phú Đức, Phú Thọ (huyện Tam Nông) và xã Tân Mỹ, Tân Phú, Tân Thạnh, thị trấn Thanh Bình (huyện Thanh Bình)… chúng tôi chứng kiến cảnh lúa bán không được, nhiều bao lúa chất thành từng đống cao ngất được đậy bao nylon, niềng dây cẩn thận để tránh mưa tạt, gió lùa… Nông dân Trần Văn Nam ở xã Tân Mỹ, huyện Thanh Bình nói: “ Vào thời điểm này của những năm trước, xe tàu mua lúa chạy dập dìu trên lộ, dưới kênh…cảnh mua bán rất nhộn nhịp. vậy mà năm nay, thật vắng lặng! Mấy hôm rày quá nóng ruột. Mong cho thương lái đến hỏi mua lúa để bán lấy tiền trang trải nợ nần, mua sắm sách vở cho con đi học, gần tới ngày nhập học rồi… nhưng không thấy mối lái nào tới hỏi mua cả…”

Phía trước sân của chợ Trung tâm nông sản Thanh Bình, chúng tôi cũng chứng kiến có tới hàng chục đống lúa đã phơi xong mà vẫn không bán được. Anh Nguyễn Trường Giang ở thị trấn Thanh Bình, nằm giữ đống lúa đã phơi xong hơn một tuần nay tại sân chợ Trung tâm Nông sản Thanh Bình cho biết : Không phải do giá lúa thấp mà chúng tôi không bán. Nguyên nhân là do các công ty lương thực không chịu mua lúa. Nông dân chúng tôi hiện nay vẫn chấp nhận chịu lỗ bán lúa với giá 4.700đ-4.800đ để có tiền thanh toán nợ vay ngân hàng và trang trải các khoản chi phí khác… nhưng vẫn không bán lúa được vì không có ai đến hỏi mua.

Vụ lúa hè thu năm nay, tỉnh Trà Vinh đã xuống giống hơn 82.000 ha. Đến nay đã thu hoạch hơn 80% diện tích, năng suất bình quân koảng 5 tấn/ha. Như vậy, trong vụ này, nông dân trong tỉnh cần tiêu thụ khoảng 300.000 tấn lúa hàng hoá. Vì lúa vụ hè thu nông dân thường bán tươi ngay sau khi suốt, hoặc phơi khô là bán, không dự trữ. So với đầu vụ, hiện nay giá lúa ở địa bàn Trà Vinh giảm bình quân 500 đồng/ kg. Anh Nguyễn Hữu Thoại ở xã Song Lộc, huyện Châu Thành thì nói rằng, hiện nay lúa chỉ còn 4.200 đồng/ kg, mà bán rất chậm. Do lúa sụt giá, ế ẩm nên thương lái cũng thường hay chê: đường xa, không tiện vận chuyển, lúa không sạch, khô chưa tới…Còn khi lúa có giá, hút hàng, nhiều thương lái mua ngay cả lúa tươi ngay sau suốt.  Ồng Nguyễn Minh Thương ở xã An Trường, huyện Càng Long thì nói rằng: vật tư nông nghiệp cho vụ sản xuất lúa hè thu vừa rồi đều tăng vọt, những tưởng lúa còn giữ được ở mức trên 5.000 đồng/ kg thì người nông dân may ra mới có lời, nhưng hiện nay giá lúa rớt xuống như thế này thì không còn lời là bao. Ông nói giá thấp thì đã đành, nhưng bán được lúa không phải là chuyện dễ dàng gì. Trước đây thương lái ít khi nào dám chê lúa không khô, sạch, xa nơi vận chuyển… còn bây giờ, nông dân phải tìm cách lấy lòng thương lái để họ chịu mua lúa cho mình, vì ít có người mua lúa.

Ông Hồ Chấn Lâm, Quyền Giám đốc Công ty lương thực Trà Vinh cho biết công ty của ông  đang tổ chức 2 điểm thu mua gạo tại 2 huyện trọng điểm lúa của tỉnh là Càng Long và Cầu Kè. Do năng lực của công ty cũng có hạn nên không thể tổ chức được nhiều điểm thu mua, hơn nữa, công ty không có nhà máy xay xát nên cũng không tổ chức mua lúa trực tiếp của dân được. Mua gạo cũng là một hình thức gián tiếp hỗ trợ nông dân giải quyết phần nào sự tồn đọng lúa gạo hiện nay. Tuy nhiên, hiện nay gạo xuất ra chậm và giá cũng không cao nên không thể tăng giá mua trên 6.000 đồng/ kg gạo, tính ra cũng khoảng 4.200 đến 4.3000 đồng/ kg lúa. 

Mặc dù mọi chi phí phân bón, vật tư nông nghiệp tăng cao nhưng bà con nông dân Sóc Trăng vẫn mạnh dạn đầu tư cho vụ lúa hè thu với hy vọng sẽ được mùa, trúng giá. Nhưng niềm hy vọng của bà con không được như mong muốn, bởi giá lúa từ đầu vụ thu hoạch đến nay đang giảm mạnh.

Năm nay, Sóc Trăng gieo cấy 161 nghìn ha lúa hè thu, hiện bà con nông dân trong tỉnh đã thu hoạch hơn 40 nghìn ha, năng suất bình quân  đạt gần 6 tấn/ha. Theo bà con, năm nay lúa trúng hơn mọi năm nhưng giá thì liên tục giảm. Bác Trần Văn Sơn ở xã Mỹ Hương (huyện Mỹ Tú) than thở : "Vụ này bà con ai cũng trúng đậm, song khổ nỗi chẳng thương lái nào chịu mua, hết cá tra rồi lại đến lúa - người nông dân chẳng biết đâu mà lường". Được biết, nhờ chăm sóc kỹ lưỡng nên ruộng lúa của bác đạt năng suất khá cao gần 8 tấn/ha, với 4 ha đất canh tác bác thu hoạch hơn 30 tấn lúa. Mấy hôm nay trời mưa dầm giá lúa rớt thê thảm chỉ còn 2.800 đồng/kg, nếu so với đầu vụ thu hoạch lúa hè thu sớm thì giảm 2.700 đồng/kg. Nếu không bán thì lấy tiền đâu trả nợ ngân hàng khi thời hạn đã đến, còn nếu bán với giá này thì mỗi ha lỗ gần 10 triệu đồng. Còn chú Hai Ngân - người nông dân nổi tiếng sản xuất giỏi ở xã An Ninh (Mỹ Tú) cũng không tránh khỏi cảnh nợ nần. Chú cho biết : Vụ lúa năm rồi khi suốt xong là nhà máy đưa người đến cân ngay với giá 5.000 đồng/kg, với giá này người nông dân sống được. Năm nay không hiểu sao giá lúa cứ ngày một giảm, hiện nay thương lái mua vào 3.400 đồng/kg lúa khô. Nhưng không phải lúc nào thương lái cũng mua vào với giá này, có khi giảm xuống chỉ còn 2.800 hoặc 3.000 đồng/kg.

Gía lúa hè thu giảm do thu hoạch đúng vào thời điểm mưa nhiều là chuyện thường xảy ra trong những năm trước đây, nhưng giảm mạnh như hiện nay thì chưa từng có. Lâu nay khâu tiêu thụ lúa ở Sóc Trăng là do thương lái và nhà máy quyết định. Chị Nguyễn Thị Nguyệt - một thương lái ở Đại Hải (huyện Kế Sách) cho biết : "Hơn nửa tháng nay, các nhà máy trên địa bàn tỉnh thu mua lúa rất ít, số khác chỉ mua cầm chừng nên chúng tôi không dám mua nhiều. Với lại, các nhà máy đang gặp khó khăn về tài chánh vì vậy mà không ứng tiền trước, buộc chúng tôi phải vay nóng bên ngoài với lãi suất cao nên không thể mua lúa với giá cao được." Còn  phía các doanh nghiệp kinh doanh lúa gạo thì cho rằng: “Nếu tập trung thu mua lúa, doanh nghiệp không chỉ gặp khó khăn về lãi suất ngân hàng mà có khả năng thua lỗ nếu giá gạo xuất khẩu vào cuối năm giảm. Một khó khăn khác đối với doanh nghiệp hiện nay là thuế xuất khẩu gạo, nên phần lớn các doanh nghiệp chưa mặn mà thu mua lúa gạo”. Nhưng theo ông Hồ Quang Cua, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thì đây không phải là nguyên nhân khiến lúa rớt giá, mà do giá gạo trên thị trường thế giới đang giảm mạnh. Hơn nữa các nước nhập khẩu gạo từ Việt Nam như Indonesia , Malaysia cũng đang bước vào vụ thu hoạch, trong khi Châu Phi vẫn có nhu cầu rất lớn lại không mua do cước phí vận tải cao. Vụ lúa hè thu năm nay chi phí sản suất tăng rất cao, nên giá lúa phải từ 5.000 đồng/kg (lúa khô) trở lên nông dân mới có lời, tuy không nhiều. Hiện nay, chúng tôi đang kêu gọi các doanh nghiệp kinh doanh lúa gạo nên chia sẻ khó khăn với nông dân. Cụ thể là cố gắng tiêu thụ nhanh lúa hàng hóa cho nông dân với mức giá  tạm chấp nhận được là 5.000 đồng/kg.

Để tạo điều kiện tiêu thụ tốt lúa hàng hóa cho nông dân, ông Võ Văn Đời, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thành phố Cần Thơ kiến nghị trước mắt Chính phủ có kế họach đảm bảo tiền mặt, lãi suất hợp lý giúp các doanh nghiệp tiêu thụ hết lúa hàng hóa trong dân hiện nay. Ngân hàng có chủ trương cho các doanh nghiệp vay thu mua tạm trữ lúa trong thời gian thích hợp(từ 4-5 tháng), đồng thời có giải pháp hỗ trợ cho doanh nghiệp tiêu thụ hết đối với lượng lúa tồn kho, bao tiêu theo Quyết định 80/QĐ.TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Công ty Lương thực sông Hậu cho biết hiện nay Chính phủ áp dụng thuế VAT đối với mặt hàng gạo, tấm và cám tiêu thụ nội địa, nên các doanh nghiệp kinh doanh lương thực không thể cạnh tranh với các đơn vị tư nhân mua bán gạo thực hiện theo mức thuế khóan ở địa phương. Vì vậy, Công ty đề nghị Sở Công thương, UBND thành phố Cần Thơ kiến nghị với Chính phủ xem xét hạ thuế suất từ 5% xuống 0% đối với gạo, tấm và cám nhằm giảm giá các mặt hàng này cho người tiêu dùng và các doanh nghiệp nhà nước mới có thể cạnh tranh bình đẳng với các hộ tư nhân. Kế họach trong vụ Hè thu 2008, công ty sẽ tổ chức mua lúa quy ra gạo là 60 ngàn tấn, tính đến 7-8-2008 công ty đã thu mua được 7.598 tấn. Hiện nay do thời tiết mưa nhiều, gạo ẩm độ cao nên tiến độ thu mua gạo của công ty chậm lại vì phải xử lý ẩm độ khi nhập kho. Giám đốc Công ty  Nông nghiệp Cờ Đỏ cho biết công ty sản xuất 5.664 ha, phần lớn là lúa thơm và lúa chất lượng cao nên giá thành sản xuất ra cũng rất cao so lúa thường nên Chính phủ áp giá thuế xuất khẩu gạo tuyệt đối theo khung tỷ lệ xuất khẩu giá cao thì đóng thuế cao thì đóng thuế cao là chưa hợp lý, do đó doanh nghiệp không mặn mà xuất khẩu gạo thơm, gạo chất lượng cao hay gạo có phẩm cấp từ 5-10% tấm. Một vấn đề khác là hiện nay giá lúa gạo tăng cao nhưng hạn mức tín dụng cho vay các Ngân hàng lại giảm gần 40%, mặt khác lãi suất lại cao hơn 30% so năm 2007 nên làm khó khăn cho doanh nghiệp khi mua lúa gạo trong dân và mua tồn trữ có chân hàng để đàm phán xuất khẩu. Giám đốc Công ty cổ phần GENTRACO tại huyện Thốt Nốt đề nghị Ngân hàng cho vay thu mua tạm trữ gạo thời gian từ 4-5 tháng; các ngành chức năng cần tác động phía đối tác nước bạn và đơn vị phụ trách điều hành tranh thủ điều tàu nhận hết lượng hàng đã ký theo hợp đồng tập trung với Philippines theo đúng thời gian quy định.

Ông Nguyễn Ngọc Minh, Giám đốc Sở Công thương thành phố Cần Thơ nhận định với mức giá cả vật tư, nông dược đầu vào của cây lúa tăng cao như hiện nay và giá lúa hiện tại thì người nông dân gần như không còn lãi. Do hạn mức cho vay của ngân hàng thấp, doanh nghiệp thiếu vốn, đồng thời với mức lãi suất cao như hiện nay doanh nghiệp phải tính toán cân nhắc khi vay vốn để đảm bảo tính hiệu quả kinh doanh nên không đẩy nhanh tiến độ thu mua. Hiện nay Đồng bằng sông Cửu Long đang vào cuối vụ thu hoạch lúa hè thu, nguồn cung lúa càng tăng; mặt khác, các doanh nghiệp xuất khẩu gạo không ký được hợp đồng xuất khẩu mới do giá thế giới giảm, nên hạn chế mua vào. Maët khaùc các doanh nghiệp xuất khẩu gạo phải chịu thuế xuất khẩu theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ (ngày 21 tháng 7 năm 2008), nên doanh nghiệp hạn chế mua lúa và mua với giá thấp hơn (để trừ vào khoản đóng thuế). Để đảm bảo doanh nghiệp tiêu thụ lúa hàng hoá kịp tiến độ thu hoạch của nông dân và chủ động trong hoạt động xuất khẩu gạo năm 2008, đề nghị Bộ NN & PTNT kết hợp Bộ Công Thương kiến nghị Chính phủ tăng hạn mức xuất khẩu gạo để doanh nghiệp chủ động đẩy mạnh tiến độ xuất khẩu gạo. Chính phủ caàn có chủ trương tăng hạn mức vốn cho vay, tạo điều kiện cho doanh nghiệp kinh doanh gạo được vay vốn mua tạm trữ lúa theo giá sàn quy định, góp phần đẩy nhanh tiến độ tiêu thụ lúa cho người dân.