Với nhu cầu năng lượng ngày một tăng cao, nguồn cung ngày càng cạn kiệt, khiến nhân loại đang bước vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên địa - năng lượng. Trong đó, những tranh chấp các tài nguyên năng lượng đang nổi lên làm mờ đi các nhu cầu khác của con người.
Năng lượng và xung đột
Ngay từ những ngày đầu năm 2012, năng lượng và xung đột đã gắn chặt với nhau, đem lại tầm quan trọng ngày càng gia tăng cho những vùng địa - năng lượng trong một thế giới mà tài nguyên then chốt ngày một cạn dần. Những điểm nóng ở Trung Đông - Bắc Phi, vùng Biển Đông, Hoa Đông… đều liên quan đến vấn đề địa – năng lượng. Eo biển Hormuz đã làm rung chuyển các thị trường năng lượng khi năm mới 2012 bắt đầu. Bởi vì Hormuz có ý nghĩa chiến lược lớn hơn bất cứ eo biển nào khác trên hành tinh. Theo Bộ Năng lượng Mỹ, mỗi ngày, các tàu dầu chuyển tải khoảng 17 triệu thùng dầu, tương đương 20% số cung toàn cầu đi qua eo biển quan trọng này.
Vào tháng 12-2011, khi một viên chức cao cấp Iran đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz để đáp lại các chế tài khe khắt của Washington đối với Iran, giá dầu lập tức tăng vọt. Trong khi giới quân sự Mỹ cam kết duy trì tự do lưu thông qua eo biển, sự nghi ngờ tính an toàn của việc chuyên chở dầu trong tương lai và những lo ngại về một cuộc khủng hoảng tiềm năng lâu dài giữa Washington, Tehran, và Tel Aviv, đã khiến các chuyên gia năng lượng tiên đoán giá dầu sẽ lên cao, gia tăng tính nghiêm trọng cho nền kinh tế toàn cầu.
Eo biển Hormuz cũng chỉ là sự phản ánh của điểm nóng Trung Đông - Bắc Phi, những nơi địa - năng lượng - chính trị đang pha trộn với nhau một cách nhuần nhuyễn trong năm 2012 và còn diễn ra vào những năm tiếp theo. Tình hình Biển Đông, Biển Hoa Đông, vùng vịnh Caspian, Bắc Cực… cũng là những nơi giàu năng lượng. Những động thái của nhiều quốc gia đang tranh giành quyền kiểm soát khâu khai thác, vận chuyển năng lượng, đòi hỏi chủ quyền quốc gia trên biển, quyền lưu thông hàng hải, cũng như an ninh dọc những hệ thống ống dẫn dầu trên bộ… cho thấy trong những năm tới, các vùng cung cấp dầu, hơi đốt thiên nhiên và các tuyến đường vận chuyển năng lượng cũng sẽ là những địa danh, những ranh giới then chốt trên bản đồ chiến lược toàn cầu.
Những vùng sản xuất nòng cốt, như Vịnh Pecsic, sẽ luôn giữ vị trí quyết định. Cũng không kém phần quan trọng là những nút nghẽn hay nút cổ chai như eo biển Hormuz, eo biển Malacca giữa Ấn Độ Dương và Biển Đông, và các mạng thông tin đường biển, điểm kết nối các khu vực sản xuất với thị trường hải ngoại. Các nước lớn như: Mỹ, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản… đang tái cơ cấu lực lượng quân sự để đối phó với chiến tranh địa – năng lượng trong tương lai. Trong chiến lược quốc phòng - quân sự của các nước lớn công bố trong năm 2012 cũng đã nói lên điều đó.
Tiềm tàng điểm “nóng”
Vùng lòng chảo Caspian là một vịnh nhỏ bao quanh bởi nước Nga, Iran, Azerbaijan, Kazakhstan, Turkmenistan và các nước liền kề như: Armenia, Georgia, Kyrgystan, Tajikistan được xem như khu vực có trữ lượng dầu mỏ quan trọng, vì vậy, tiềm năng xung đột luôn ở mức cao. Trữ lượng dầu và hơi đốt của vùng lòng chảo này đã thu hút nhiều xí nghiệp năng lượng đang hoạt động cùng với các ống dẫn dầu cần thiết để chuyển tải dầu và hơi đốt đến thị trường khiến cho khu vực thêm nhộn nhịp.
Trong kỷ nguyên địa - năng lượng mới, eo biển Hormuz gắn với Trung Đông – Bắc Phi; eo biển Malacca gắn với Biển Đông và Hoa Đông cùng với vùng lòng chảo Caspian không hề đứng riêng lẻ và tạo nên những điểm nóng tiềm tàng, ngay cả vùng Bắc Cực xa xôi với hiện tượng nóng lên toàn cầu và các tài nguyên năng lượng dần hé mở, nhiều quốc gia cũng đã và đang gia tăng hoạt động khiến nguy cơ tranh chấp tăng lên rõ rệt.
Một số nhà nghiên cứu đã đưa ra nhận định: Bất cứ ở đâu có nhiều tài nguyên năng lượng, thì ở đó nguy cơ xung đột luôn cận kề. Theo công ty năng lượng khổng lồ British Petroleum hay BP, khu lòng chảo Caspian có một trữ lượng dầu lên đến 48 tỷ thùng (phần lớn dưới lòng đất Azerbaijan và Kazakhstan) và 449 nghìn tỷ cubic feet hơi đốt thiên nhiên (với số trữ lượng lớn nhất thuộc Turkmenistan). Vùng lòng chảo Caspian đã vượt qua Bắc và Nam Mỹ về trữ lượng hơi đốt và vượt châu Á về trữ lượng dầu vì thế các cường quốc có tham vọng không thể bỏ qua.
Nga hiện là cường quốc áp đảo trong vùng, đang tìm cách kiểm soát các hệ thống ống dẫn dầu và hơi đốt từ vùng lòng chảo Caspian đến các thị trường tiêu thụ. Nga đang nâng cấp hệ thống ống dẫn dầu thời Xô Viết kết nối các nước Cộng hòa trước đây với Nga, thiết lập các tuyến dẫn dầu mới, và gần như hoàn toàn nắm độc quyền khâu phân phối toàn bộ số năng lượng từ Vịnh Caspian, qua mạng lưới ngoại giao truyền thống, các chiến thuật mạnh tay, hoặc công khai thân thiện với giới lãnh đạo các nước trong khu vực, để thu hút dòng năng lượng trung chuyển qua Nga.
Theo Michael Klare, tác giả cuốn Rising Powers, Shrinking Planet, Mỹ đã tìm cách ngăn ngừa các nỗ lực trên, thông qua việc bảo trợ xây cất các hệ thống ống dẫn dầu thay thế, tránh đi qua lãnh thổ Nga, băng qua Azerbaijan, Georgia, và Turkey đến Địa Trung Hải.
Trong khi đó, Bắc Kinh cũng đang xây dựng hệ thống ống dẫn dầu riêng nối liền vùng Caspian với miền Tây Trung Quốc. Tất cả các hệ thống ống dẫn dầu trên đây đều đi ngang qua những khu vực sắc tộc phức tạp về an ninh như: Chechnya bạo loạn và South Ossetia ly khai. Vì vậy, cả Trung Quốc và Mỹ đều cần phải phối hợp với nhau tạo ra cơ chế vận hành hệ thống ống dẫn dầu với viện trợ quân sự cho các quốc gia mà tuyến vận chuyển đi qua.
Quan ngại về sự hiện diện của Mỹ cả về quân sự lẫn kinh tế, trong các lãnh thổ thuộc không gian hậu Xô Viết, Nga đã đáp lại với những động thái quân sự của mình, kể cả cuộc chiến tranh năm ngày với Georgia hồi năm 2008, dọc theo tuyến đường vận chuyển dầu mỏ…
Như vậy, khi đối diện với nhu cầu bảo đảm dòng chảy năng lượng dầu mỏ trên thế giới, việc đầu tiên chính phủ Mỹ và các cường quốc tiến hành là quân sự hóa vấn đề. Đó là giải pháp mà Mỹ và các cường quốc đã và đang làm. Và Tổng thống Obama lại có thêm bốn năm nữa để trăn trở về chính sách an ninh năng lượng của mình. Vì thế, năm 2012 có thể coi là năm đánh dấu mốc quan trọng của bước chuyển của thế giới sang kỷ nguyên địa – năng lượng.
