Khu Bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng có 40.546 ha đất lâm nghiệp, 39.749 ha đất có rừng. Chẳng biết từ bao giờ, rừng núi nơi đây chắt chiu, góp nước cho những dòng suối Khau Vàng, Thượng Lương, Thác Kiềm, đồng thời khai thủy ra bao dòng khe gom nước cho dòng sông Cầu, sông Dong. Ðể gìn giữ lá phổi xanh nơi đầu nguồn con nước, những người làm công tác quản lý, bảo vệ rừng đã hằng đêm cắt phiên không ngủ.
Trên con đường liên xã từ Cúc Ðường, qua Vũ Chấn vào xã Nghinh Tường, Sảng Mộc, chiếc xe u-oát đã hết khấu hao cứ nhảy tưng tưng khiến cánh cửa trước của xe đập huỳnh huỵch. Loang loáng ngoài cửa xe, rừng Thần Sa ẩn hiện mầu tím ngát. Hoa phách đấy. "Ve kêu rừng phách đổ vàng". Cây gỗ phách chỉ có ở vùng cao Việt Bắc. Lá phách rụng vào mùa hè, còn sang thu hoa nở tím rừng. Ngồi ghế trước, Hạt phó Kiểm lâm rừng đặc dụng Thần Sa - Phượng Hoàng Vũ Thế Cường bắt đầu câu chuyện bằng cách giới thiệu cho chúng tôi về từng ngọn núi Khau Nao, Lân Xá, Lân Ðấy, Lân Se - nơi có loài hoa dẻ, hoa phách nổi tiếng và những mảng rừng xanh, gỗ quý hiếm đang được lực lượng kiểm lâm và người dân địa phương đêm ngày gìn giữ. Chuyện giữ rừng cũng lắm kỷ niệm. Cách đây không lâu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ðặng Viết Thuần 2 giờ sáng dựng Kiểm lâm dậy cùng đi bắt "lâm tặc". Và nữa, cuối tháng 7-2012, khi nghe tin báo chí nói lâm tặc đang tàn sát rừng nghiến, buốt ruột, đích thân Chủ tịch UBND tỉnh Dương Ngọc Long vượt núi luồn sâu vào các cánh rừng vùng lõi thuộc xã Nghinh Tường để rõ thực hư. Kết quả, Phó Chủ tịch UBND tỉnh đã bắt được thủ phạm phá rừng thật, còn Chủ tịch UBND tỉnh đi toát mồ hôi, mỏi gối chân chồn mà chẳng thấy rừng nghiến bị "tàn sát". Hóa ra đó chỉ là tin đồn. Bữa đó, đồng chí Chủ tịch UBND tỉnh nói: Kiểm lâm có nhiều cố gắng, nhưng hiện tượng khai thác gỗ nhỏ lẻ vẫn còn, không được chủ quan, tăng cường hơn nữa công tác bảo vệ rừng.
Ðúng thế, cuộc chiến của đội ngũ những người giữ rừng với lâm tặc sẽ vẫn còn tiếp tục. Bởi khi người dân ở rừng, không sống được bằng nghề gì ngoài nhìn vào tài nguyên rừng, thì cây rừng sẽ còn đổ ngã. Vẫn quanh chuyện giữ rừng, Trạm trưởng Trạm Kiểm lâm Sảng Mộc Nguyễn Công Thông kể: Cuối tháng 5, khi lực lượng của trạm vây bắt một đối tượng vận chuyển trái phép bằng xe đạp khoảng 0,1 m3 gỗ quý. Ngay khi đó, đối tượng lôi chai thuốc trừ sâu trong túi ra, tuyên bố sẽ uống tại chỗ nếu bị kiểm lâm tịch thu. Có mặt ở đó, Trạm trưởng Trạm Kiểm lâm Nghinh Tường Nguyễn Thế Vi thở dài: Chuyện cười ra nước mắt nhiều lắm: Khi bị bắt, đối tượng thường sử dụng thủ đoạn đánh vào lòng trắc ẩn của con người, như trình bày việc cần tiền học phí cho con, mua thuốc chữa bệnh cho mẹ già, có đối tượng khi bị truy đuổi đã vác gỗ chạy vào giữa ruộng, nếu lực lượng kiểm lâm xuống giằng co, sẽ hô hoán cán bộ kiểm lâm làm hỏng lúa. Có lần, Trưởng Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng Nguyễn Quang Lịch cùng lực lượng trong đơn vị truy bắt đối tượng vận chuyển 0,2 m3 gỗ trái phép ở An Thành (Thượng Nung), sau một hồi giằng co, đối tượng hô hoán kiểm lâm đạp chân lên hai ngôi mộ của gia đình, yêu cầu kiểm lâm phải nộp phạt 1,5 triệu đồng. Ðể hoàn thành nhiệm vụ, anh Lịch phải ứng tiền túi để trả, sau đó mới lập được biên bản tịch thu tang vật mang về đơn vị. Còn anh Nguyễn Văn Lũy suy tư: Năm trước, khi chúng tôi phát hiện có ba xe máy đang trên đường vận chuyển gỗ trái phép qua địa bàn xóm Bản Trang (Nghinh Tường), mỗi xe mang 0,2 m3 gỗ thuộc nhóm II. Khi đang lập biên bản, gần 30 thanh niên từ các ngóc ngách ùa đến, hô hét, xông vào cướp xe, gỗ. Lực lượng kiểm lâm phải bắn súng cảnh cáo, nhưng không cản được sự hung hãn của đối tượng, buộc một kiểm lâm viên bắn thẳng viên đạn cao-su vào đầu gối đối tượng Trịnh Văn Ðược (Bản Cái), lúc đó tên Ðược đang cố tình lao vào cướp tài sản.
Sau đó, đối tượng được chính lực lượng kiểm lâm đưa đi cấp cứu. Song đây cũng là một bài học cho những người đang cố tình xâm hại đến tài nguyên rừng.
Bảy tháng đầu năm 2012, trên địa bàn vẫn còn xảy ra 112 vụ vi phạm lâm luật, tổng khối lượng lâm sản bị tịch thu hơn 353 m3 gỗ quy tròn, tịch thu ba cưa xăng, 46 xe máy, thu nộp ngân sách Nhà nước gần 895 triệu đồng. Ðặc biệt, ngày 4-5, lực lượng kiểm lâm phối hợp lực lượng công an, Viện Kiểm sát huyện Võ Nhai và chính quyền địa phương khám nhà Nguyễn Thị Kỳ ở xóm Ðồng Ðình (Vũ Chấn), lập biên bản tịch thu 1,62m3 gỗ xẻ nhóm II, sử phạt Kỳ 40 triệu đồng. Trước đó, lực lượng kiểm lâm đã kiên quyết phá bỏ được điểm nóng khai thác, vận chuyển gỗ trái phép ở Lũng Luông (Thượng Nung), kiên quyết thu giữ một xe công nông của đối tượng Triệu Mây. Triệu Mây người Cúc Ðường, đã tự cải chế chiếc xe công nông của mình thành một phương tiện đặc biệt, lốp cuốn thêm xích, xe lắp thêm trục tời để phục vụ việc vận chuyển gỗ từ trên núi xuống. Ðồng bào người Mông trên các lũng núi của Thượng Nung, Cúc Ðường, Sảng Mộc ai nấy đều phải nể tài chế tạo "voi sắt" của Mây. Vì đường dốc núi đá tai mèo, chỉ duy nhất có xe của Triệu Mây "vác" được gỗ to xuống núi. Anh Lịch thở phào: Sau khi tịch thu được chiếc công nông cải chế này, tiếng máy cưa xăng trên nhiều ngọn núi im bặt.
Chiếc u-oát già lại lồng lên đưa chúng tôi qua từng đoạn đường bám bên triền núi đá, đây đó thấp thoáng những bông hoa phách đung đưa trước gió. Bóng dáng lực lượng kiểm lâm đã làm những kẻ canh chừng giật mình, vội bấm điện thoại cảnh báo cho đồng bọn bỏ của chạy lấy người. Anh Nguyễn Văn Lâm, cán bộ hạt kiểm lâm tâm sự: Ðơn vị vừa có cuộc hành quân vào vùng lõi rừng đặc dụng, qua các hang Rắn, hang Gió, hang Hút và các lũng Mông Xay, Tu Lườn, bãi Miếu để đưa hàng trăm người cư trú trái phép ra khỏi rừng. Nhiệm vụ của chúng tôi là giải cứu rừng đầu nguồn kịp thời trước khi bị đốn hạ.
Từng câu chuyện của cánh kiểm lâm kể cho chúng tôi nối dài như những dòng nước mát vỗ về mạn núi. Mệt mỏi tan nhanh, chúng tôi bắt đầu đặt những bước chân đầu tiên dưới tán rừng xanh ngút ngát. Nhớ lại anh bạn người Mông Hoàng Văn Lý có tiếng "sát thú" ở bản Lũng Luông (Thượng Nung). Lý không nhớ đã bắt được bao nhiêu con thú. Vậy mà Lý đột nhiên từ bỏ sở thích săn thú của mình. Ðầu tháng 4-2012, Lý đã tự nguyện mang nộp cho Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Thần Sa - Phượng Hoàng gần 30 chiếc cạm kiềng.
Chuyện Lý từ bỏ sở thích săn bắn khiến bà con người Mông trên bản Lũng Luông, Lũng Hoài, Lũng Cà nhớ lại hồi cuối năm 2011, Hoàng Văn Chi đã tự vác con hươu xạ còn sống đến nộp cho cán bộ kiểm lâm. Có người trong bản bảo cả Lý, cả Chi đều dại. Nhưng ông Lý Văn Múa, người cao tuổi ở bản Lũng Luông bảo: Thế là chúng nó đã nghĩ được lâu dài. Còn Trưởng bản Lý Văn Sinh nói: Việc săn bắn, đánh bẫy thú rừng là vi phạm pháp luật. Làm trưởng bản, tôi khuyên bà con không phá rừng, không săn bắn muông thú như ngày trước. Tôi vận động họ xuống núi gặp cán bộ kiểm lâm.
Lý Văn Sinh mới được dân bản tín nhiệm bầu làm trưởng bản từ cuối năm 2011 đến nay. Mới 22 tuổi, nhưng anh Sinh chín chắn, hiểu biết và luôn làm việc theo chủ trương chung của Nhà nước. Việc Sinh và nhiều bà con trên bản Mông thay đổi được tập quán canh tác, đốt phá rừng, săn bắn chim thú, tự giác tham gia chấp hành lâm luật phải kể tới vai trò của đội ngũ cán bộ, kiểm lâm ở Khu Bảo tồn thiên nhiên. Trưởng Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng Nguyễn Quang Lịch cho biết: Nếu chỉ làm công tác tuyên truyền, vận động người dân chấp hành lâm luật, không vi phạm vào tài nguyên rừng, như thế sẽ trở nên sáo rỗng, bởi cuộc sống của họ đang hết sức khó khăn. Hơn thế nữa, một số đồng bào quen với nếp sống du canh, du cư, trông vào rừng để sống. Vì thế, ngoài nhiệm vụ quản lý, bảo vệ rừng, cán bộ trong đơn vị còn tích cực giúp đỡ đồng bào ổn định cuộc sống, như hướng dẫn cách canh tác khoa học, kinh nghiệm sản xuất hiệu quả và vận động đồng bào cho con em đến trường học chữ.
Lại một việc khó đặt ra, nhiều trẻ em đến trường không có sách, vở, bút, mực, cán bộ trong đơn vị lại bảo nhau quyên góp, giúp đỡ những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Trạm Trưởng Trạm Kiểm lâm Kim Sơn (Thần Sa), kiêm Bí thư Ðoàn Thanh niên Ban Quản lý Nguyễn Duy Tùng cho biết: Trong năm học 2011-2012, Ðoàn Thanh niên đã đóng góp được hơn một triệu đồng mua sách, bút tặng trẻ em nghèo Trường tiểu học Thượng Nung. Ðặc biệt, các đồng chí làm công tác phụ trách đơn vị cũng tích cực tham gia ủng hộ, riêng Hạt phó Vũ Thế Cường ủng hộ thêm 600 nghìn đồng mua sách tặng trẻ em bản người Mông. Ðầu năm 2012, chi đoàn đơn vị đã phối hợp Ðoàn Thanh niên xã Thượng Nung xây dựng được vườn thuốc nam, thăm, tặng quà em Lương Thị Nhung, học sinh nghèo vượt khó với trị giá quà 600 nghìn đồng. Việc làm đầy nhân văn của những người giữ rừng nơi đây đã tạo thiện cảm trong ánh mắt của đồng bào. Anh Cường tâm sự: Rừng bạt ngàn, song đâu cũng có thể là cửa rừng, nếu không có sự tham gia góp sức của người dân, chắc chắn rừng sẽ bị phá hủy.
Bí Thư Ðảng ủy xã Nghinh Tường Hà Chiến Thuật cho biết: Ba năm gần đây, cán bộ kiểm lâm đã gắn bó hơn với người dân sinh sống liền kề rừng. Họ hướng dẫn cho bà con cách phát triển kinh tế đồi rừng bền vững, như năm 2011, cán bộ kiểm lâm vận động, hướng dẫn kỹ thuật cho người dân trồng cây ba kích, hiện trên thị trường, giá mỗi cân củ ba kích từ 250.000 đồng đến 300.000 đồng. Tuy chưa được thu hoạch, nhưng hiện cây ba kích phát triển tốt, khả năng sẽ giúp cho người dân thoát nghèo vươn lên khá và giàu. Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã Hoàng Văn Hướng cho biết thêm: Kiểm lâm sâu sát với dân, họ tích cực giúp đỡ người nghèo bằng cách hướng dẫn kỹ thuật trồng ngô giống mới, cách giữ nước trong ruộng để cấy lúa. Có mặt ở đó, bà Ma Thị Hình, xóm Bản Cái góp vui: Cán bộ kiểm lâm về bản hướng dẫn cho đồng bào kỹ thuật trồng ngô trên đất dốc, làm kinh tế đồi rừng, cái gì cũng kiểm lâm cầm tay chỉ việc mình mới làm ra sản phẩm.
Trên đường tuần tra dưới tán rừng, anh em cán bộ kiểm lâm kể cho chúng tôi nghe chuyện ông Lý Văn Thường, người dân tộc Mông ở Mỏ Chì (Cúc Ðường) đi khai thác gỗ trái phép, bị gỗ đè dập bàn chân, khi biết tin này, anh Lịch đã đến động viên, giúp đỡ ông Thường chữa trị khỏi vết thương. Sau trận "đòn rừng" nhớ đời, ông Thường trở nên thân thiện với cán bộ trong Ban Quản lý. Ông Thường bảo: Bây giờ tôi không đi chặt cây, săn thú rừng, tôi còn vận động những người thân của mình ở trên núi không xâm hại đến tài nguyên rừng.
TẤT cả những câu chuyện có thật một trăm phần trăm về những người giữ rừng ở Thái Nguyên quả thật đã làm chúng tôi cảm thấy như hơi nóng còn sót của mùa hè dịu lại. Từng bước chân của những người giữ rừng đặt lên đá núi mạnh mẽ, vững chãi hơn, để vượt qua các ngọn núi Khau Nao, Lân Xá, Thâm Se, Bản Nhàu. Khi bước dồn, gối mỏi, thấy thấp thoáng bóng nhà dân, ai nấy reo vui như được trở về với ngôi nhà của mình. Nào tắm rửa cho đám trẻ, hướng cho các cháu đọc chữ, cách bảo quản ngô hạt, hỏi thăm con cái của từng nhà và vận động đồng bào thực hiện sinh đẻ có kế hoạch. Cán bộ về, nhà nhà vui như ngày sắp Tết, bà con người Mông trên các lũng núi bảo thế.
Ði dưới tán rừng, chúng tôi nghe tiếng chim nhảy nhót, kêu lích chích vui tai. Cúi xuống dòng khe, bụm tay vốc nước, thấy trong veo nước đầu nguồn, mát lạnh. Lá phổi xanh đầu nguồn đang hồi sinh, để hằng ngày chắt chiu dòng nước mát tắm tưới cho những cánh đồng miền hạ du. Ngồi nghỉ chân bên phiến đá xanh của dòng suối Khau Vàng (Sảng Mộc), phút thảnh thơi, tôi bắt gặp trên khuôn mặt những người làm công tác giữ rừng ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng sự hồn nhiên như cây lá, song tỏa thơm tựa hương hoa dẻ và nồng nàn thứ hương của loài hoa phách. Trên đường tuần rừng, chúng tôi cùng reo vui, một mùa hoa phách nữa đã về.
