Nhìn lại chặng đường dài của cách mạng Việt Nam, chúng ta thấy cuộc đấu tranh chống ngoại xâm giải phóng dân tộc, giành độc lập, thống nhất đất nước là thắng lợi của tinh thần hy sinh anh dũng, của trí tuệ, bản lĩnh và sức mạnh của nhân dân ta, trong đó có phần đóng góp quan trọng của đội ngũ trí thức. Bác Hồ thật sự là một trí thức lớn, một danh nhân thế giới, và Bác đã biết dùng người nên đã phát huy trí tuệ, công sức của một đội ngũ trí thức có trình độ cao và tâm huyết.
Đồng chí Trường Chinh đã nói: "Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân và đế quốc, đội ngũ trí thức nước ta đã nêu cao ý chí chiến đấu kiên cường, không lùi bước trước khó khăn, đem năng lực, trí tuệ và cả xương máu của mình thực hiện khẩu hiệu “tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng”.
Đến nay, đội ngũ trí thức của ta đã đông đảo hơn trước nhiều, đã cùng toàn dân đồng hành trong cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật, phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội, ra sức thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng CNXH và bảo vệ Tổ quốc.
Đảng đã khẳng định coi trọng nguồn lực con người, nguồn nhân lực chất lượng cao; phát triển con người với tư cách vừa là động lực, vừa là mục tiêu của cách mạng, của sự nghiệp đổi mới đất nước. Đảng đã thực hiện quan điểm đúng đắn đó bằng những chủ trương, chính sách cụ thể và có hiệu quả, đã đạt được những kết quả tích cực. Bên cạnh đó chúng ta cũng cần làm rõ những hạn chế và các vấn đề cần khắc phục, giải quyết.
Tổng kết 30 năm Đổi mới, khi nhận định về nguyên nhân của những hạn chế, Đảng đã đánh giá “sự chưa ngang tầm trong sự lãnh đạo cả về năng lực, phẩm chất và trí tuệ”. Biểu hiện cụ thể là “nhận thức còn hạn chế, trình độ trí tuệ còn nhiều bất cập, công tác lý luận chưa ngang tầm trước sự phát triển của thực tiễn, năng lực thể chế hóa đường lối của Đảng, triển khai thực hiện năng lực điều hành của nhà nước còn bất cập trước đòi hỏi của thực tiễn, nhất là giải quyết một số vấn đề kinh tế - xã hội bức bách”. Điều này cho thấy có những sự yếu kém đáng lo ngại về năng lực, trình độ, về vai trò trách nhiệm và có thể cả về tư tưởng đạo đức của một bộ phận quan trọng trong đội ngũ cán bộ trí thức làm công tác lãnh đạo, quản lý, giữ những trọng trách công việc mà Đảng và Nhà nước giao cho, từ trung ương tới địa phương và cấp cơ sở.
Trong thời gian qua, đã có hàng loạt các “siêu dự án” gây tổn hại hàng nghìn tỷ đồng, trở thành các “đại án”. Việc sử dụng ODA kém hiệu quả, việc thu hút FDI không đúng mục đích, việc vay nợ không tính toán đang để lại gánh nợ nặng nề, làm cho nền kinh tế của đất nước càng suy yếu.
Đã có những lựa chọn, thậm chí quyết định hoặc xử lý sai lầm không phù hợp với yêu cầu và điều kiện của đất nước, lạc hậu công nghệ với thế giới không những làm thất thoát tiền bạc, gây tác hại nghiêm trọng đến môi trường, liên quan cả đến an ninh quốc phòng. Điển hình như vụ việc Formosa Hà Tĩnh, Bô-xít Tây Nguyên, điện hạt nhân, nhiệt điện than, đường sắt đô thị,...
Những sai lầm, khuyết điểm nêu trên xuất phát từ sự thiếu nghiên cứu chu đáo của những người hoạch định kế hoạch và quản lý, mà chính đó cũng là những cán bộ trí thức được Đảng, Nhà nước lựa chọn vào bộ máy lãnh đạo. Nhìn chung họ đều là đảng viên có quá trình công tác, có trình độ. Vì sao? Có phải sự lựa chọn, sắp xếp cán bộ không đúng? Người chuyên môn này lại bố trí vào cơ quan chuyên môn khác, hay thật sự họ không có trình độ cần thiết? Qua một số vụ án, còn thấy một số cán bộ không được đào tạo có bài bản, chạy bằng cấp, cơ hội, một khi có quyền lực thì chỉ nghĩ đến lợi ích riêng, mà mất đi tính trung thực của người trí thức chân chính.
Một tình hình cũng cần hết sức lưu ý là, có không ít dự án quan trọng mà dư luận rộng rãi có ý kiến, đặc biệt là của các nhà khoa học và chuyên gia không được lắng nghe, phải tốn nhiều cuộc hội thảo, cuộc khảo sát tốn kém, sau cùng mới nghe ra.
Mặt khác, chúng ta cũng không thu hút được người giỏi, người tốt vào cơ quan của Đảng, Nhà nước. Một số thanh niên được đi đào tạo ở nước ngoài, có trình độ chuyên môn tốt, khi về nước khó tìm được việc phù hợp, lương bổng của một thạc sĩ, tiến sĩ chỉ ngang một cán bộ trung cấp. Có người được chính cơ quan đưa đi học, nhưng về nước không được nhận lại, do đó, không ít người lại ra đi, chảy máu chất xám là như vậy.
Để khắc phục những yếu kém hiện nay, đưa đất nước phát triển đi lên, trước mắt tranh thủ được những tiến bộ về khoa học công nghệ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, đất nước ta tùy thuộc rất quan trọng vào nguồn nhân lực có chất lượng cao, trước hết là sự nỗ lực và trưởng thành của đội ngũ cán bộ trí thức, và vào chính sách sử dụng nhân tài và điều kiện cơ sở vật chất và kỹ thuật của ta.
Để làm được điều đó, Đảng và Nhà nước cần chăm lo hơn việc xây dựng đội ngũ cán bộ trí thức trung thực và chân chính trong tất cả các lĩnh vực tự nhiên cũng như xã hội, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội của nước ta.
Vai trò của đội ngũ trí thức cần được làm rõ, nhất là bộ phận có chức năng lãnh đạo, quản lý trong hệ thống bộ máy chính quyền cũng như đội ngũ chuyên gia ở trong nước và ngoài nước; là đảng viên hay không đảng viên.
Tập hợp đông đảo đội ngũ trí thức vào việc thực hiện các chương trình, tiến bộ kỹ thuật, kinh tế trọng điểm, thực chất góp phần xây dựng các phương án, dự án phát triển, nhất là về kinh tế 5 năm hoặc hằng năm.
Một điều hết sức quan trọng, Đảng và Nhà nước cần phát huy tốt hơn phương pháp lãnh đạo dân chủ, lắng nghe, trước khi có quyết định. Các ý kiến tham gia đóng góp cần được tôn trọng, xem xét, tiếp thu hoặc lựa chọn một cách khách quan, khoa học, công tâm, dân chủ; tránh quy kết, trù dập, phân biệt đối xử.
Chú trọng bồi dưỡng đội ngũ cán bộ đầu đàn, chuyên gia giỏi; phát triển và coi trọng, sử dụng nhân tài; đào tạo và mạnh dạn giao việc cho cán bộ trẻ; sử dụng cán bộ đúng ngành nghề và năng lực. Làm được như vậy chúng ta mới thu hút được người giỏi, người tốt vào các cơ quan của Đảng, Nhà nước.
Việc chăm lo cải thiện đời sống và tạo điều kiện cho đội ngũ cán bộ trí thức làm việc phải cụ thể hóa bằng chính sách, chế độ đãi ngộ.
Sức mạnh của Đảng, của đất nước, của dân tộc là toàn dân, ở mọi thành phần xã hội, cả về tinh thần và trí tuệ.
