Một số vấn đề đặt ra trong phát triển trường học phi lợi nhuận

Xu hướng trường phi lợi nhuận

Hiện nay, có nhiều cách hiểu, cách giải thích không hoàn toàn giống nhau về trường phi lợi nhuận. Theo chúng tôi, trường phi lợi nhuận chủ yếu là nhìn từ góc độ tài chính đối với hoạt động của nhà trường. Tuy nhiên, hệ quả của nó không dừng lại chỉ ở vấn đề tài chính, mà còn quan trọng hơn nhiều. Phi lợi nhuận không có nghĩa là không cần hạch toán, không cần lãi - lỗ, không cần bảo toàn vốn. Với quan niệm không chia lợi nhuận cho cá nhân thì tất cả các trường công lập đều là phi lợi nhuận, vậy ở nước ta đã có nhiều trường phi lợi nhuận rồi, có vấn đề gì lớn ở đây phải bàn? Cần phải bàn ở đây là đối với khu vực ngoài công lập (NCL), nhất là cao đẳng và đại học (CĐ, ĐH).

Ở nước ta, các trường CĐ, ĐH công lập chiếm 80%, NCL chỉ chiếm 20%. Trong khi một số nước trong khu vực, thí dụ Nhật Bản, lại bố trí một cơ cấu công lập 20%, ngoài công lập 80% (số liệu này cách đây một số năm). Ở nước ta, Nhà nước bao cấp cho khu vực ĐH trên diện rộng, nghĩa là dàn mỏng; mới nhìn vào thì thấy như vậy là ưu việt, nhưng vì khả năng ngân sách có hạn cho nên có một nền giáo dục ĐH giá rẻ mà chất lượng cao là khó khả thi. Vì vậy, trước sau gì cũng cần phát triển nhiều và mạnh khu vực NCL; trước mắt cần có cơ cấu công lập, NCL theo tỷ lệ 50% - 50%. Sau này NCL có thể còn nhiều hơn nữa. Sự ra đời và tồn tại của trường phi lợi nhuận còn là sự khẳng định giáo dục có sứ mệnh khác, ý nghĩa khác, không phải là ngành thương mại thuần túy. Giáo dục là lĩnh vực không thể giao hoàn toàn cho thị trường như kinh tế. Đây cũng là cách thức dần dần hình thành sở hữu xã hội trong lĩnh vực văn hóa - giáo dục.

Tuy tiêu chí chủ yếu là vấn đề tài chính nhưng nó bắt nguồn từ tư tưởng khoa học, từ văn hóa và tác động trở lại rất lớn đối với chất lượng giáo dục. Theo kinh nghiệm của nhiều nước, các trường phi lợi nhuận đã giải quyết đáng kể vấn đề chất lượng cao, vì họ không bị “thương mại hóa”, không chạy theo mục tiêu lợi nhuận tối đa để chia cho các cá nhân và cơ chế quản trị nhà trường năng động hơn các trường công lập. Chất lượng cao của giáo dục chỉ có thể đạt được chủ yếu bằng tâm huyết, công sức, tình yêu, sự say mê của những con người hết sức đáng trân trọng đã đầu tư cho sự nghiệp trồng người chứ không phải bằng mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận tối đa. Vì vậy, các trường phi lợi nhuận cho hy vọng về một chất lượng tốt hơn trong tương lai gần. Và từ đó, thông qua cạnh tranh về chất lượng, các trường không phi lợi nhuận và các trường công lập cũng được thúc đẩy cùng nâng cao chất lượng.

Có ý kiến cho rằng, trường phi lợi nhuận do không chia lợi nhuận cho cá nhân nên nó làm hạn chế khả năng huy động vốn của xã hội phục vụ phát triển giáo dục. Mới nghe qua tưởng là có lý nhưng thật ra không phải vậy. Ai muốn đầu tư không phi lợi nhuận thì vẫn được, vẫn hoan nghênh. Có điều, loại hình trường phi lợi nhuận được khuyến khích hơn. Theo kinh nghiệm của nhiều nước, khi có những tổ chức, doanh nhân muốn hiến tặng tài sản cho giáo dục thường trao cho trường phi lợi nhuận chứ không trao cho trường vì lợi nhuận cũng như trường công lập của Nhà nước. Điều kiện kinh tế của Việt Nam chưa thể có nhiều người muốn hiến tặng như vậy, nhưng không có nghĩa là hoàn toàn không có, mà thực tế đã có. Vì vậy, cần mở đường cho một xu hướng tiến bộ về văn hóa, lành mạnh về giáo dục. Con người chỉ nên để lại cho con cái năng lực và nhân cách tốt nhất, còn tiền thì để lại cho phát triển văn hóa. Đó là lý do mà nhiều người khi thành đạt, có độ chín về văn hóa, đã hiến tặng tài sản cho các trường phi lợi nhuận mà họ tin tưởng.

Thực tiễn ở Việt Nam

Ở nước ta, sau thời gian tranh luận, đến nay, đã có Nghị quyết Trung ương, Luật Giáo dục, Nghị định của Chính phủ ghi nhận và khuyến khích loại hình trường phi lợi nhuận. Đây là một bước tiến bộ rất đáng kể trong tư duy về giáo dục theo tinh thần đổi mới căn bản. Rất tiếc là đã qua một số năm, sau khi có chủ trương, nhưng tới nay vẫn chưa công nhận được một trường nào là phi lợi nhuận, mặc dù đã có những trường, những nhà giáo dục và nhà đầu tư tâm huyết đề nghị. Vì sao mà câu chuyện này cứ giậm chân tại chỗ?

Theo tôi, nhận thức của các cơ quan liên quan về sự quan trọng của vấn đề này chưa đúng mức. Tuy có ghi vào văn bản, nghị quyết nhưng thực ra chưa thấm, chưa sâu, chưa cảm thấy lý thú, chưa nhận biết được ý nghĩa tận cùng của công việc vinh quang này, cho nên chưa có sự quan tâm, quyết tâm để hành động, thúc đẩy. Mặt khác, không loại trừ nguyên nhân về những cản trở xuất phát từ xu hướng “thương mại” hóa giáo dục, từ “lợi ích nhóm” tiêu cực. Có trường từ khi thành lập đã nhiều lần hội đồng sáng lập, tất cả cổ đông, đại hội đều thống nhất và báo cáo với cơ quan nhà nước là xây dựng trường phi lợi nhuận, nhưng đến nay vẫn chưa xong thủ tục. Vì sao vậy? Có thể có cổ đông nói dối với Nhà nước để lấy ưu tiên về đất đai và chính sách hỗ trợ chứ thật ra không định làm phi lợi nhuận; hoặc cũng có thể do các cơ chế và sự chỉ đạo xử lý của các cơ quan liên quan không đủ rõ ràng, dứt khoát; hoặc là sự phối hợp “phía sau” của một số cổ đông muốn thương mại hóa giáo dục với một ít cán bộ nào đó theo kiểu “lợi ích nhóm”... Để thúc đẩy việc ra đời và phát triển các trường phi lợi nhuận, cần khẩn trương ban hành các cơ chế, chính sách rõ ràng của Nhà nước. Đó là: Chính sách thuế, hỗ trợ đất đai và tín dụng ưu đãi, có sự khác nhau cơ bản giữa phi lợi nhuận và không phi lợi nhuận, theo hướng ưu tiên hơn, khuyến khích một cách mạnh mẽ đối với phi lợi nhuận. Kèm theo là cơ chế quy định tiêu chí của trường phi lợi nhuận và giám sát, kiểm soát, kiểm toán việc thực hiện phi lợi nhuận. Các trường ngay từ đầu đã có quyết nghị của cổ đông, tuyên bố của hội đồng sáng lập, báo cáo với các cơ quan nhà nước về việc lựa chọn loại hình phi lợi nhuận thì nay ra văn bản cho thực hiện. Đó là danh dự, là chữ tín của cơ sở đào tạo, của nhà đầu tư và cũng là để giữ vững kỷ cương. Những trường nào trước đây chưa lựa chọn mà nay mới lựa chọn phi lợi nhuận thì chỉ cần quá bán số cổ đông là đủ điều kiện cho thực hiện phi lợi nhuận (quy định hiện nay là 75%); các cổ đông còn lại không nhất trí phi lợi nhuận thì có quyền rút vốn, nhà trường có các giải pháp bảo đảm đầy đủ quyền lợi chính đáng của nhà đầu tư, hoặc nhà trường thỏa thuận vay vốn của họ. Trường phi lợi nhuận NCL dần dần cũng sẽ trở thành trường mang tính chất dân lập. Vì vậy, các trường dân lập nếu muốn chuyển đổi thì cho chuyển trực tiếp sang phi lợi nhuận, không có lý do gì mà phải chuyển qua không phi lợi nhuận, rồi sau đó mới chuyển trở về phi lợi nhuận theo kiểu đi lòng vòng.

Phát triển loại hình phi lợi nhuận là việc quan trọng của giáo dục Việt Nam, vừa để huy động sức mạnh xã hội và tâm huyết của nhà đầu tư cho phát triển giáo dục, vừa nhằm góp phần nâng cao chất lượng, hạn chế tình trạng thương mại hóa giáo dục.