Đúng như tên gọi, triển lãm ảnh “Để hiểu hơn về một Hà Nội xưa” (khai mạc chiều qua 25-1 và trưng bày đến hết ngày 31-1 tại Thư viện Hà Nội 47 Bà Triệu) có thể sẽ khiến nhiều người cảm thấy thân quen như gặp lại những hình ảnh, câu chuyện từ trong ký ức, nhưng cũng có thể làm nhiều người ngạc nhiên bất ngờ, Hà Nội từng như thế này ư?
Bất ngờ từ những hình ảnh cũ
Tấm ảnh chùa Một Cột (có lẽ chụp từ cuối thế kỷ 19 hoặc đầu thế kỷ 20) với cây cột cao lớn, mái ngói cong vút, những bậc thang lên chùa nổi bật bởi chung quanh là cây cỏ lúp xúp, những ngôi nhà tường gạch lưa thưa. Cảnh quan được ghi lại trong bức ảnh phần nào cho thấy “tầm vóc” và vị thế của công trình này ở thời điểm đó.
Hà Nội xưa cũ ấy không chỉ có bé nhỏ về tầm vóc của các công trình xây dựng, mà còn nhỏ bé cả về không gian địa lý...
Bức ảnh chụp toàn cảnh con đường Thanh Niên chia tách Hồ Tây và Hồ Trúc Bạch vào khoảng cách đây 80 năm, gần như liền kề với sông Hồng bằng những vạt đất trồng màu, con đê bằng đất thấp... Xem ảnh có thể hình dung những cơn gió sông Hồng từ phía bờ đê sẽ thổi thẳng vào tận kinh thành Thăng Long xưa...
Phía đông, từ con đường Trần Quang Khải ngày nay, dường như chỉ cần đi vài bước là ra tận mép nước. Cả một không gian đằng sau đó là cỏ cây, đất bãi, vắng vẻ mênh mông.
Chiếc cầu Thê Húc chỉ là mấy miếng gỗ ván ghép lại, chênh vênh như chiếc cầu ao trong khi cả khu vực Hồ Gươm lại mênh mông sương khói.
Trong khi đó, một bức ảnh khác cho thấy cảnh người dân chen chúc tấp nập trên cầu để đón giao thừa vào năm 1952 lại gợi lên sự thích thú vì có chút cảm giác gần gũi hơn với thời hiện tại.
Bất ngờ và lạ lẫm với nhiều người, lại không chỉ ở hình ảnh những công trình kiến trúc, không gian địa lý của Hà Nội xưa, mà còn ở những con người với tập quán, sinh hoạt thể hiện trong đó. Những đàn ông đàn bà trong trang phục áo dài mỏng mảnh với vạt ngắn, có khi là quần đũng thấp và áo cánh chéo, gương mặt lặng lẽ, có phần ngơ ngác trước ống kính. Phần nhiều trong những bức ảnh này là những con người đang thực hành nghề: đúc đồng, bán tạp hóa, se đường để làm bánh mứt kẹo...
Có một số bức ảnh chụp các cô gái (không biết có phải là người mẫu) với khuôn mặt đầy đặn, áo yếm có vẻ gợi cảm... cũng khiến người xem bất ngờ thú vị.
Nhà sử học Dương Trung Quốc – người chọn lọc và chú giải những bức ảnh này cho biết- mỗi bức ảnh mang đến cho ông một cái nhìn thú vị và hấp dẫn. Nhưng bức ảnh khiến ông bất ngờ nhất là cảnh lấy dáy tai. Bức ảnh này chả có vẻ gì liên quan đến Hà Nội, bởi một đám người giống như dân du mục, chung quanh là quang gánh, áo tơi, ngồi lấy dáy tai cho nhau giữa khoảng không gian mênh mông trơ trọi. Nhưng chú thích kèm theo ảnh cho thấy lời bác sĩ nói rằng “đây là cái thú của người Việt Nam”.
Những thay đổi... làm ta nên suy nghĩ, trăn trở
Những dấu tích của một Hà Nội xưa cũ khi còn mang tên Thăng Long là sự hoang sơ tĩnh lặng ở phía ven rìa thành cùng với những công trình nhà cửa, chùa chiền, cầu cống bé nhỏ rêu phong... chỉ còn nhận ra mờ ảo trong phố xá ầm ào náo động ngày nay. Cũng tương tự như thế, bóng dáng của một kinh thành phồn hoa tấp nập với phố nghề chạm bạc, đúc đồng, vẽ tranh, thêu áo... dường như chỉ còn phảng phất đâu đó trong những con phố đông đúc, chật hẹp bây giờ.
Kể từ khi mang tên Hà Nội cách đây chừng 170 năm, Thăng Long với dáng vẻ của một kinh đô truyền thống đã âm thầm thay đổi, và ngần ấy thời gian Hà Nội trở thành một thành phố đang phát triển hiện đại như ngày nay. Năm 1888, khi vua Đồng Khánh trao cho Pháp quyền lập “thành phố nhượng địa”, cũng chính là dấu mốc ghi nhận những thay đổi diện mạo của Hà Nội.
Sự có mặt của người Pháp đã mang theo những công trình kiến trúc phương Tây, hệ thống cầu đường, cống rãnh tạo lập nên bộ mặt đô thị.
Cảnh đón giao thừa trên cầu Thê Húc 1952.
Hà Nội bắt đầu phát triển to đẹp với những công trình nguy nga tráng lệ như Nhà hát Lớn, các rạp chiếu bóng, chợ Đồng Xuân, những ngôi nhà thờ, những đường phố rộng mới mở... Tuy nhiên, có thể thấy thời đó vẫn là một Hà Nội gọn gàng ngăn nắp, trong đó vẫn còn lưu dấu những phong tục tập quán cũ, vẻ cổ kính thâm trầm, hệ thống kiến trúc truyền thống, phố phường vẫn được giữ nguyên.
Nhưng, nếu so bức ảnh mới nhất thời kỳ Pháp thuộc đối với thực tại hôm nay, Hà Nội đã thay đổi rất nhiều. Sự thay đổi có khi là vui mừng, nhưng cũng làm cho mỗi người chúng ta nhiều suy nghĩ, trăn trở.
Bức ảnh (có lẽ là chụp từ nóc Nhà thờ Lớn) với ống kính lia ra đến khu vực chợ Đồng Xuân, cho thấy một Hà Nội đúng là như trong thơ nhạc với đều tăm tắp mái ngói rêu phong... khiến những người lãng mạn có thể hình dung về việc giữ lại một Hà Nội cổ với 36 phố phường trong lòng thành phố hiện đại... Người chú thích bức ảnh có lẽ cũng cảm nhận nỗi bâng khuâng đó, khi chua thêm một câu “Nếu ngày hôm nay hướng ống kính theo góc chụp của người xưa, liệu còn lưu lại được bao nhiêu hình ảnh mái ngói rêu phong như thế?”.
Cùng với sự phát triển, thay đổi dễ nhận thấy nhất là các công trình kiến trúc. Rất nhiều nhà cửa, đền đài, công trình kiến trúc đặc trưng đã bị phá bỏ, bị sửa chữa, bị thay thế. Tuy nhiên, thay đổi lớn lao nhất, như chính nhà sử học Dương Trung Quốc nhận xét, chính là con người. Con người với những tập quán, nền nếp, với cảm nhận sống- cái làm nên phần hồn của một Hà Nội xưa cũ, đã rơi rớt và biến đổi sau ngần ấy thời gian.
Hà Nội đang phát triển và thay đổi quá nhanh, những bức ảnh cũ, rất có thể, giúp con người nhìn lại, “hiểu hơn về một Hà Nội xưa” để biết cách yêu quý Hà Nội nay.
| Triển lãm “Để hiểu hơn về một Hà Nội xưa” giới thiệu những bức ảnh chọn từ các sưu tập phong phú gồm hàng nghìn bức về Hà Nội cũ, trong đó có những bức ảnh phát hành đầu thế kỷ XX. Nhiều bức ảnh quý, ảnh gốc chụp cách đây hơn 80 năm từ các bộ sưu tập của nhiều nhà nghiên cứu, những người yêu Hà Nội đã được chọn giới thiệu tại đây. Ngay tại buổi khai mạc triển lãm, nhà nghiên cứu người Pháp Philippe Chaplain đã trao tặng Thư viện Hà Nội những tấm ảnh gốc quý hiếm của mình. Nhà sử học Dương Trung Quốc giới thiệu về các bức ảnh. Với cách phân chia chủ đề theo từng phần: những dấu tích xưa, những công trình mới, khu phố cổ, tập quán, con người.... những bức ảnh được in trên các tấm laminage khổ 60 x 80cm, theo công nghệ tiên tiến nhất của HP. Nhà sử học Dương Trung Quốc cho biết, sau một tuần trưng bày tại Thư viện Hà Nội, toàn bộ ảnh trong triển lãm “Để hiểu hơn về một Hà Nội xưa” (do Tạp chí Xưa và Nay phối hợp với Thư viện Hà Nội tổ chức) sẽ được chuyển về Hội quán Sáng tạo của Công ty cổ phẩn cà phê Trung Nguyên ở phố Điện Biên Phủ, Hà Nội. Ban tổ chức dự kiến tiếp tục sưu tầm, chọn lọc bổ sung và hoàn thiện bộ sưu tập, nghiên cứu thêm để chỉnh sửa các chú giải trong năm 2010, tiếp tục giới thiệu với công chúng. |
