Mẹ, con...và những dấu ấn nghệ thuật

Chạy mỏi chân…trên sân khấu nước bạn!

Hỏi thăm đến nhà nghệ sĩ múa Nguyễn Thị Bích không khó, bởi ở khu tập thể Thành Công, không ai là không biết cặp vợ chồng nghệ sĩ nổi tiếng thuở nào: Nghệ sĩ múa Nguyễn Thị Bích của Đoàn văn công nhân dân Trung ương (nay là Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam) và nghệ sĩ arcodion Xuân Tứ.

Ngay chân cầu thang, một thanh niên dí dỏm: Cứ theo tiếng nhạc mà tìm đến nhà nghệ sĩ!

Bước theo từng bậc cầu thang cũ kỹ của khu nhà tập thể xây dựng cách đây hơn 30 năm lên tới tầng bốn, tiếng nhạc to dần, gần hơn… Bên chiếc đàn organ, nghệ sĩ Xuân Tứ đang tỉ mẩn chỉ những nốt nhạc cho một sinh viên trường nhạc còn bên cửa sổ nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích ngồi trầm ngâm dõi theo từng tiếng đàn.

Dù đã ở tuổi 75 nhưng nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích vẫn thu hút người đối diện bởi vẻ đẹp của người con gái thành Tuyên. Bà chỉ những bức ảnh đen trắng treo trên tường nhà, ở mỗi bức ảnh là khoảnh khắc của mỗi thời con gái và cũng là những khoảnh khắc nghệ thuật mà bà có 24 năm cống hiến. Trong mỗi bức ảnh đó, khi là Nguyễn Thị Bích diễn múa Tây Nguyên ở Nhật Bản, khi là múa nón ở Paris, múa quạt ở Cu Ba, khi hóa thân vào vai cô Tấm hiền dịu…

Cô gái của tỉnh Tuyên Quang đang ở độ tuổi đẹp nhất, 16 tuổi, Nguyễn Thị Bích lọt vào mắt hai tác giả Nguyễn Xuân Khoát và Học Phi là trong những người đầu tiên của Đoàn văn công nhân dân Trung ương do Bác Hồ và Trung ương Đảng chỉ thị thành lập tại chiến khu Việt Bắc, trên đường đi tìm kiếm các diễn viên cho đoàn. Nguyễn Thị Bích lúc đó được tác giả Học Phi hướng cho tập kịch, nhưng Bích thích múa.

Nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích trong điệu múa nón diễn tại Paris năm 1969.

Nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích vừa kể, vừa chỉ lên mặt mình, rằng những nếp nhăn, vết da sạm là “thành tích” của một thời văn công muốn đẹp hơn trong mắt công chúng thì giã thạch cao ra làm phấn trắng bôi mặt, giã gạch non làm son bôi môi, lấy nhọ nồi ở đít chảo, nồi làm chì đen bôi mắt… Sân khấu biểu diễn của các nghệ sĩ ngày đó lúc ở lán nhỏ trong rừng, khi trên mô đất, lần ở bãi cỏ vậy mà vẫn tưng bừng, văn công đi đến đâu, chiến sĩ và nhân dân hò reo, cổ vũ.

Khó khăn, gian khổ là thế, nhưng tài năng của những nghệ sĩ đoàn văn công đã khẳng định qua rất tiết mục ca múa nhạc. Vậy nên, Nguyễn Thị Bích và nhiều gương mặt nghệ sĩ của đoàn đã được Bác Hồ chọn đi cùng Bác trong chuyến thăm 12 nước Xã hội chủ nghĩa sau cuộc kháng chiến chống Pháp thành công. Ở chuyến đi này, nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích kể rằng đã có không ít kỉ niệm. Nhớ nhất có lẽ là những buổi diễn trên những sân khấu rộng lớn, hiện đại, vừa rộn rã trong niềm vui của những lời hò reo Việt Nam, Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp… vừa mỏi chân vì chạy biểu diễn trên sân khấu nước bạn!

Ký ức nối tiếp ký ức, nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích chia sẻ, sau chuyến đi công diễn bảy tháng qua 12 nước lần đó, trở về nhà con gái đầu lòng Thanh Thủy chào mẹ bằng cô, chào bố bằng chú. Bà cười trong đôi mắt ngấn đỏ, đẻ con gái thứ hai Thanh Hương mới đầy tháng thì có lệnh đi biểu diễn ở mặt trận Quảng Bình, trên đường vừa vắt sữa bỏ đi vừa khóc đỏ mắt vì thương con!.

Tới năm 1968, Nguyễn Thị Bích là gương mặt nghệ sĩ tiêu biểu của Đoàn được chọn đi biểu diễn ngoại giao tại Nhật Bản. Sau những buổi biểu diễn, bà là người được Đài truyền hình và Đài phát thanh Nhật Bản chọn phỏng vấn. Nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích nhớ lại buổi phỏng vấn hôm ấy của phóng viên nước bạn:

- Ở trong nước bà yêu quý và khâm phục ai nhất? - Không chỉ có tôi mà những người dân nước tôi rất yêu quý và khâm phục Bác Hồ.

- Trong những ngày này, Mỹ đang bắn phá Việt Nam rất ác liệt, bà lại sang Nhật Bản để biểu diễn thì có lo cho gia đình và con cái ở nhà không? - Đó là nỗi lo chung của người dân nước tôi, nhưng tôi sang đây biểu diễn để Nhật Bản hiểu được vẻ đẹp của Việt Nam và yêu đất nước Việt Nam hơn.

- Các chị đã đóng góp gì cho kháng chiến? - Chúng tôi là những người không cầm súng, nhưng chúng tôi đóng góp cho đất nước bằng cách dàn dựng và biểu diễn những tiết mục nghệ thuật, tới biểu diễn động viên chiến sĩ và đồng bào trước và sau mỗi trận đánh. Nên chúng tôi được anh em chiến sĩ dành tặng cho câu thơ: Hôm nay bắn rơi máy bay/ Chiến công một nửa thuộc về văn công.

24 năm theo đuổi nghệ thuật múa, nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích bảo rằng, đó là khoảng thời gian đẹp và tự hào nhất của một đời người. Bên ô cửa sổ ngôi nhà, bà nhìn sang khung cảnh của Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam, nơi hơn nửa thế kỷ trước bà là một trong những gương mặt nghệ sĩ đầu tiên. Và hiện nay ở đó, đang có sự hiện diện của con trai út Xuân Phương với vai trò là nhạc sĩ của các tác phẩm múa.

Không thể làm nhạc dở…vì cái tên

Khi phim truyền hình trở thành “món ăn tinh thần” quen thuộc thì cũng là lúc khán giả truyền hình quen với cái tên nhạc sĩ Xuân Phương.

Có lẽ khán giả của bộ phim truyền hình “Xin hãy tin em” sản xuất từ năm 1997 vẫn sẽ luôn nhớ những giai điệu trong bài hát “Mong ước kỷ niệm xưa” với ca từ mộc mạc nhưng không kém phần da diết sáng tác về tuổi học trò. Từ ngày đó đến nay, bài hát dường như được “vận dụng” triệt để trong những buổi liên hoan chia tay của học sinh, sinh viên. Nối tiếp đó là ca khúc “Lời ru cho con” trong phim “Của để dành”, “Nếu phải xa nhau” phim “Sóng ngầm”, “Lời chưa nói” trong phim “Phía trước là bầu trời”,… Những ca khúc ấy, Xuân Phương bảo rằng, chủ đích của anh là phục vụ cho phim nhưng thành công đã vượt ngoài mong đợi khi nó được ca sĩ trình diễn cả trên sân khấu âm nhạc.

Nhạc sĩ Xuân Phương.

Nghệ sĩ Nguyễn Thị Bích chia sẻ, không ít lần các chuyên gia nước ngoài ngỏ ý xin mời Phương ra nước ngoài học tập nhưng gia đình quyết giữ Phương ở lại, vì một phần là con trai út, phần hơn là nghệ thuật nước nhà đang mở rộng cánh cửa cho những tài năng trẻ như Phương. Bởi lý do nữa, trong gia đình nghệ thuật ấy, người chị gái thứ hai, nghệ sĩ Thanh Phương, đã là học viên của Nhạc viện Tchaikovsky và hiện nay đang là chỉ huy dàn nhạc của Thụy Điển.

Ngay khi còn học trên ghế nhà trường, Xuân Phương đã xác định rõ con đường âm nhạc của mình: làm thứ âm nhạc mới, trẻ phù hợp với cuộc sống đương đại. Vậy nên, những sáng tác của Phương gắn với người trẻ, gắn với hơi thở cuộc sống hiện đại. Vậy nên thuở ban đầu anh chọn sáng tác ca khúc và làm nhạc phim. Phương nói rằng khi anh sáng tác, anh đã “nhắm” người hát ca khúc của mình, nên những ca khúc của Phương người nghe thì mang tính đại chúng, nhưng người hát thì chỉ duy nhất, ít phổ cập. Ở không ít những bộ phim của tư nhân hay nhà nước sản xuất, người ta thấy tên nhạc sĩ Xuân Phương. Phương nói rằng, trong âm nhạc anh không có quan niệm tiền nào của nấy. Tên của mình ở đó thì không thể làm nhạc dở.

Tưởng Xuân Phương chỉ đắt “sô” và nhận làm nhạc phim, sáng tác ca khúc, nhạc quảng cáo, hóa ra vị nhạc sĩ này còn thể hiện tài năng âm nhạc của mình trên những tác phẩm sân khấu các mạng và lịch sử. Từ nhạc kịch “Đất nước đứng lên”, “Hòn đất”, tới kịch múa “Ngọn lửa Hà thành”, rồi mới đây là “Mệnh trời tình đất” và hàng chục các bản nhạc dàn dựng cho sân khấu các đơn vị nghệ thuật trong nước. Ở mỗi tác phẩm âm nhạc Xuân Phương làm, dù là trên phim ảnh hiện đại, vở diễn cách mạng hay lịch sử mang tính đặc thù khác nhau nhưng khán giả vẫn cảm nhận được những giá trị nghệ thuật cao, giai điệu cao trong cách làm, cách phối nhạc của Phương.

Nhạc sĩ Xuân Phương bộc bạch, để có những tác phẩm âm nhạc và uy tín trong làng nghệ thuật Việt Nam hôm nay, anh luôn biết ơn những thành viên nghệ thuật trong gia đình mình, mẹ Nguyễn Thị Bích là tấm gương nghệ sĩ vượt qua nhiều gian khó để cống hiến cho đất nước; bố nghệ sĩ, nhà giáo Xuân Tứ là tấm gương để anh học hỏi và trao đổi các phương pháp giảng dạy học trò. Để hôm nay, trên con đường hoạt động nghệ thuật kiêm giảng viên dạy piano và sáng tác ở trường Đại học Văn hóa - Nghệ thuật quân đội, Xuân Phương đều phát huy được sở trường năng khiếu của mình.