Không chỉ là búp bê
Không giống như những con búp bê được sản xuất hàng loạt hoặc theo một kiểu nào đó như Barbie, Kent…, búp bê Nhật Bản được tạo ra như một tác phẩm nghệ thuật thực sự, lộng lẫy và tinh xảo. Búp bê được làm và bán rộng rãi từ thời Edo, tức là vào khoảng thế kỷ 17-18. Mỗi một con búp bê truyền thống đều được làm bằng tay, từ vẽ mặt mũi, chạm trổ các họa tiết trên thân nếu làm bằng đất sét, hoặc may váy áo, trang phục truyền thống tỉ mỉ nếu là búp bê gỗ, vải…Búp bê Nhật Bản rất phong phú, với hình dạng từ bé trai, bé gái, cho đến công chúa, võ sĩ đạo, đô vật, vị thần, cô dâu, nghệ sĩ kịch Noh, thậm chí có những búp bê đại diện cho một thành phố, như Kyoto…
Có nhiều loại búp bê: Kabuki, Hakata (đất sét, đất nung), Kokeshi (gỗ), có khớp cử động hoặc cố định. Búp bê Kokeshi thường được làm từ một miếng gỗ, chỉ có đầu và thân hình trụ, hiếm khi được đẽo thêm chân tay.
Mỗi kiểu búp bê thường được làm sẵn theo khuôn riêng, thường là đầu theo một khuôn, thân theo một khuôn sau đó tùy vào bàn tay nghệ nhân chế tác thành những tác phẩm sống động, có hồn. Trung bình, một con búp bê như vậy mất khoảng từ vài tháng đến vài năm để hoàn thành, tùy thuộc vào độ tinh xảo của búp bê. Mỗi nghệ nhân chỉ thực hiện một công đoạn làm búp bê, chẳng hạn như đúc khuôn tạo hình, vẽ mặt mũi, chạm khắc các chi tiết trên thân (nếu là búp bê đất nung), may trang phục, làm các chi tiết phụ (mặt nạ, nhạc cụ, vũ khí…) nếu là búp bê sứ…
Đối với người dân Nhật Bản, búp bê mang một ý nghĩa đặc biệt, không chỉ còn là thứ đồ chơi cho trẻ em nữa. Búp bê là món quà tặng cho gia đình, bạn bè, người thân nhân một dịp nào đó, là món đồ trang trí trong nhà… Ông Aoki Masaru, nghệ nhân làm búp bê Nhật Bản cho biết, người Nhật thường tặng búp bê cho các em bé mới sinh, với ý nghĩa bảo hộ cho em bé đó. Búp bê vì thế đối với người Nhật mang ý nghĩa tâm linh, bảo vệ cho sức khỏe và tâm hồn cho người chủ. Một trong những mục đích lớn nhất của búp bê truyền thống Nhật Bản là làm món quà tặng cho trẻ em nhân lễ hội bé gái ngày 3-3 và lễ hội bé trai ngày 5-5. Ngoài ra, còn có những loại búp bê để trừ tà ma… Khi nhìn vào con búp bê, người ta có thể biết được nó dành cho tầng lớp nào, thậm chí nghệ nhân tạo ra nó có vị trí xã hội như thế nào và đến từ vùng đất nào.
Búp bê trẻ em chơi một trò chơi truyền thống của Nhật Bản.
Ông Aoki cũng cho biết, trước đây người Nhật có “chơi” búp bê theo đúng nghĩa, tức là đặt mua những con búp bê làm sẵn, mang về may quần áo và thay đổi quần áo cho búp bê theo sở thích hoặc theo những dịp đặc biệt nào đó. Tuy nhiên hiện nay búp bê chỉ đơn thuần để trưng bày với ý nghĩa văn hóa, tâm linh. Người Nhật “thưởng búp bê” như thưởng hoa.
Là một nghệ nhân lâu năm trong việc làm và phục chế búp bê, ông Aoki cho biết, không đơn giản để trở nên thành thục công việc này. Học nghề mất hàng năm trời, còn để thành thạo có khi mất cả chục năm. Hơn nữa, không chỉ yêu nghề là đủ. Ông Aoki nói, phải biết vui buồn cùng búp bê, cảm nhận được nó khỏe hay yếu. Khi làm búp bê, nghệ nhân thực sự phải thổi hồn vào cho con búp bê, khiến nó tinh xảo và sống động.
Búp bê mặc kimono, với những đường nét, chi tiết áo giống thật y hệt.
Mở cánh cửa vào thế giới búp bê truyền thống Nhật Bản
Một bộ sưu tập búp bê truyền thống như thế, gồm khoảng 250 con với tuổi đời trên dưới 25 năm sẽ có mặt ở Hà Nội kể từ ngày 7-3, tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam và Trung tâm giao lưu văn hóa Nhật Bản (Hà Nội). Bộ sưu tập búp bê này đã được triển lãm ở 50 quốc gia trên thế giới, trong đó có hơn 10 năm dừng chân tại Bangkok, Thái-lan. Ông Aoki cho hay, ban đầu, bộ sưu tập này có số lượng lớn hơn rất nhiều, tuy nhiên qua thời gian, có những con búp bê bị hỏng, không thể sửa chữa hay phục chế được, cho nên số búp bê đã hao hụt đáng kể. Ông nói vui: “Cảm giác của tôi khi lần đầu tiên nhìn lại những con búp bê sau 25 năm là chúng rất vui và khỏe mạnh, mặc dù phải đi một quãng đường dài, đóng trong hộp và bị va đập nhiều. Khi được nhiều người nhìn ngắm, biết đến, những con búp bê rất vui”.
Ông Norihiko Yoshioka, Phó Giám đốc Trung tâm giao lưu văn hóa Nhật Bản tại Hà Nội cho biết, việc trưng bày bộ sưu tập búp bê nằm trong khuôn khổ các chương trình văn hóa kỷ niệm chào mừng 40 năm kết nối quan hệ ngoại giao giữa Nhật Bản và Việt Nam (năm hữu nghị Nhật – Việt), đồng thời giới thiệu những nét độc đáo của di sản văn hóa truyền thống Nhật Bản đến khán giả Việt Nam, cũng là một cách để lưu giữ những di sản độc đáo này. Nói về nghệ thuật làm búp bê, ông Yoshioka bày tỏ: “Búp bê là cách để chúng tôi chuyển tải những nét độc đáo của văn hóa và truyền thống của Nhật Bản từ thế hệ này qua thế hệ khác”.
Búp bê chơi đàn biwa, phía sau là búp bê dành cho lễ hội bé gái và búp bê gỗ Kokeshi.
Bộ sưu tập búp bê này đã đi vòng quanh thế giới, tuy nhiên, ở ngay chính quê hương mình, nghệ thuật búp bê cũng đang đứng trước những thách thức. Ông Aoki cho biết: “Hiện nay ở Nhật Bản, những người làm búp bê chủ yếu là thuộc thế hệ trước, đều đã cao tuổi cả rồi. Thanh niên hiện nay không quan tâm nhiều đến búp bê. Nghề này cũng đang đứng trước nguy cơ mai một, đó cũng là vấn đề của xã hội Nhật Bản ngày nay”.
