Kỳ vọng trở thành hình mẫu phát triển đô thị bền vững

Sông Hồng, dòng sông mẹ gắn liền với sự hình thành của nền văn minh lúa nước, lịch sử nghìn năm văn hiến của Thăng Long-Hà Nội và Đồng bằng Bắc Bộ, đang đứng trước bước ngoặt lịch sử. Việc điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000, phạm vi khoảng 40km từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, không chỉ có ý nghĩa quan trọng với tổ chức không gian đô thị Hà Nội, mà còn mang tầm vóc quốc gia, liên vùng.

Tác động dân cư lớn

Theo tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới và quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, sông Hồng được xác định là trục cảnh quan sinh thái-văn hóa chủ đạo và là biểu tượng phát triển mới trong cấu trúc không gian dài hạn của Hà Nội.

Giải được các bài toán phức tạp đang đặt ra, đồ án quy hoạch này sẽ trở thành hình mẫu cho phát triển đô thị bền vững của Việt Nam. Có tổng diện tích nghiên cứu hơn 11.400ha, tác động của đồ án điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng đến khu vực dân cư rất lớn.

Tổng dân số hiện đang sinh sống trong khu vực lên tới hơn 279.500 người, trải rộng trên địa phận 16 xã, phường với diện tích đất ở dân cư chiếm hơn 1.100ha.

Bài toán lớn nhất và cũng là “nút thắt” đối với rất nhiều đồ án quy hoạch đô thị khu vực hai bên sông Hồng đã nghiên cứu trước đây là yêu cầu về phòng chống lũ, bảo đảm an toàn cho khu vực hai bên sông và cả thành phố.

Theo kiến trúc sư Tô Anh Tuấn, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội, việc phát triển khu vực sông Hồng phụ thuộc trước hết vào khả năng quản lý, kiểm soát nguy cơ lũ. Qua rà soát, trong khu vực quy hoạch có tổng cộng 123 công trình di tích và 12 cụm làng nghề, làng xóm truyền thống.

Với lịch sử dân cư phát triển, sinh sống qua hàng nghìn năm, linh hồn của không gian ven hai bờ sông Hồng chính là con người, phong tục và văn hóa làng.

Những làng cổ, làng nghề truyền thống là sinh kế của hàng nghìn hộ dân, và là di sản văn hóa đặc trưng tạo nên bản sắc Thủ đô.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bạch Thành Định, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn công tác dân tộc, tôn giáo (Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội) lưu ý, quy hoạch cần tính đến các kịch bản thiên tai, lũ lụt cực đoan do biến đổi khí hậu và sự cố bất thường, không chỉ tính toán theo điều kiện thủy văn thông thường.

Khi hình thành các khu đô thị, nhà ở tái định cư, cần xác định người dân sẽ sinh sống, làm việc và tạo lập sinh kế như thế nào.

Vấn đề tái định cư tại chỗ không chỉ là câu chuyện chỗ ở mà còn gắn với việc gìn giữ truyền thống, làng nghề và những giá trị văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ.

Thay mặt nhân dân địa phương, ông Lê Văn Hoàng, Bí thư Chi bộ, Trưởng ban Công tác Mặt trận Tổ dân phố số 2, phường Hồng Hà kiến nghị: Nguyện vọng chung của nhân dân là đề nghị thành phố tiếp tục nghiên cứu kỹ hiện trạng từng khu vực, ưu tiên việc giữ lại các khu dân cư hiện hữu nếu đủ điều kiện tồn tại, nhất là những khu đã hình thành ổn định qua nhiều thế hệ.

Những khu vực thật sự cần thu hồi đất, nên ưu tiên phương án tái định cư tại khu vực gần nơi ở hiện nay, bảo đảm điều kiện sống tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ, duy trì được việc làm, học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ cộng đồng.

Qua quá trình lấy ý kiến của người dân về đồ án, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phường Phú Thượng Trương Tú Uyên cho biết, người dân quan tâm nhất là vấn đề giải phóng mặt bằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và ổn định đời sống. Chính quyền cần thông tin rõ ràng, công khai và xem xét thỏa đáng, góp phần tạo sự đồng thuận trong nhân dân.

Áp dụng cơ chế, chính sách có lợi nhất cho dân

Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết, chính quyền thành phố đã chỉ đạo các sở, ngành, cơ quan liên quan thực hiện hết sức thận trọng, bài bản, tính toán khoa học và bảo đảm đúng quy trình, quy định pháp luật; nghiên cứu kỹ các yêu cầu về an toàn thoát lũ, đê điều, tổ chức không gian, phát triển kinh tế-xã hội; bảo đảm hài hòa giữa phát triển đô thị hiện đại với bảo tồn di sản, văn hóa, chỉnh trang làng xóm truyền thống.

Về tái định cư, bồi thường giải phóng mặt bằng, thành phố nghiên cứu áp dụng chính sách cao nhất theo Luật Thủ đô; không bố trí tạm cư; cố gắng tái định cư tại chỗ hoặc gần nơi sinh sống, có hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật đồng bộ; đầu tư xây dựng khu tái định cư trước, đồng bộ hạ tầng mới thực hiện giải phóng mặt bằng.

Đồ án điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng đã hoạch định một chiến lược lớn, bài bản, hiện đại cho đầu tư hạ tầng khu vực. Tuy nhiên, một yếu tố được nhiều chuyên gia, nhà khoa học quan tâm là gia tăng khả năng tiếp cận với sông và các công trình hai bên bờ sông của người dân, cũng như du khách.

Do đó, trục đại lộ cảnh quan cần được định hướng đúng bản chất, ưu tiên cho không gian đi bộ, công viên, văn hóa, dịch vụ du lịch, thay vì trở thành đường giao thông cơ giới tốc độ cao, chia cắt không gian mở.

Dưới góc độ kiến trúc, cảnh quan, các kiến trúc sư nêu ý kiến, không nên hiểu quy hoạch sông Hồng là xây dựng kín hai bên dòng sông để tạo thành “dải đô thị”. Cần tôn trọng không gian mặt nước, bãi sông và khu vực đô thị phía trong, tránh làm đứt gãy lịch sử, văn hóa của khu vực sông Hồng.

Một yếu tố quan trọng khác cần tính toán, cân nhắc bảo tồn là hệ sinh thái ven sông. Bãi bồi, vùng ngập theo mùa, hành lang xanh tự nhiên chính là “lá phổi”, “tài sản” có giá trị đặc biệt đối với một siêu đô thị như Hà Nội.

Theo đề xuất của quy hoạch, sẽ hình thành hệ thống công viên ngập nước rộng lớn, mùa cạn trở thành không gian công cộng, vui chơi, dịch vụ, không cản trở dòng chảy vào mùa lũ.

Đây là tư duy thuận thiên, sống chung với lũ một cách chủ động thay vì chỉ “trị thủy” cứng nhắc.

Bài toán khó nhất là bảo đảm tính khả thi và bền vững; cân đối về sinh kế, hạ tầng, môi trường, an toàn trước tác động của thiên nhiên - những yếu tố không thể đánh đổi và không thể làm lại.

Khi dòng sông thật sự trở thành không gian phát triển mới, hệ sinh thái được bảo vệ, làng nghề được tôn vinh giá trị, hạ tầng đồng bộ và ứng xử với thiên tai bằng tư duy quy hoạch thích ứng, thuận thiên, quy hoạch tổng thể phân khu đô thị sông Hồng sẽ trở thành hình mẫu sống động cho phát triển đô thị bền vững của Thủ đô và cả nước.

Từ một dòng sông ngăn chia đôi bờ, sông Hồng đang được kỳ vọng trở thành “dải lụa đào” kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai, gắn tăng trưởng với bảo tồn, và quan trọng nhất là kết nối sự phát triển của đô thị với đời sống người dân - chủ thể và đối tượng thụ hưởng của thành quả đổi mới.