Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh - 40 năm phát triển và hội nhập quốc tế

Nhìn lại chặng đường 40 năm qua, thành phố luôn được sự quan tâm chỉ đạo, ủng hộ đặc biệt của Trung ương Ðảng, Quốc hội, Chính phủ, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân. Tháng 9-1982, Bộ Chính trị đã có Nghị quyết đầu tiên về phát triển thành phố. Tiếp đó là Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 18-11-2002 và gần đây nhất là Nghị quyết số 16-NQ/TW ngày 10-8-2012 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển TP Hồ Chí Minh đến năm 2020. Từ những định hướng chiến lược quan trọng này, cùng với sự nỗ lực vượt bậc, không ngừng, thành phố đã quán triệt, vận dụng, thực hiện sáng tạo đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN của Ðảng, bám sát thực tiễn, luôn tìm tòi, sáng tạo, mạnh dạn thể nghiệm nhiều cơ chế, chính sách mới để thúc đẩy sản xuất, mở rộng thị trường. Vượt qua những khó khăn trong 10 năm đầu sau giải phóng, Ðảng bộ và Nhân dân thành phố đã giữ vững thành quả cách mạng, ổn định chính trị - xã hội, khôi phục và phát triển kinh tế.

Kinh tế thành phố luôn duy trì tăng trưởng ở mức cao trong nhiều năm liên tục. Nếu trước thời kỳ đổi mới, trong 10 năm (1976 - 1985), tổng sản phẩm nội địa (GDP) của thành phố chỉ tăng bình quân 2,7%/năm, thì trong giai đoạn 1991-2010, thành phố là một trong rất ít địa phương có tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân hai con số trong suốt 20 năm. Từ năm 2011 đến nay, thành phố cũng đạt mức tăng trưởng kinh tế xấp xỉ 10%/năm, gấp 1,6 lần mức bình quân chung của cả nước. GDP bình quân đầu người liên tục tăng nhanh, từ khoảng 700 USD giai đoạn 1995-1996, đến năm 2014 đã đạt mức 5.131 USD.

Quy mô kinh tế, tiềm lực và sự đóng góp cho cả nước ngày càng lớn. Ðến nay, thành phố đã đóng góp khoảng 1/3 giá trị sản xuất công nghiệp, 1/5 kim ngạch xuất khẩu và 1/5 quy mô kinh tế của cả nước; đóng góp 30% trong tổng thu ngân sách quốc gia. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực, theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Ðến năm 2014, tỷ trọng dịch vụ đã chiếm 59,6% trong GDP, công nghiệp và xây dựng chiếm khoảng 39,4%, khu vực nông nghiệp chỉ còn 1% và đang phát triển theo hướng hình thành một nền nông nghiệp đô thị sinh thái.

Chất lượng công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch, đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội; phát triển đô thị bền vững có nhiều tiến bộ rõ rệt. Việc nhận thức đúng và làm tốt công tác quy hoạch, quản lý quy hoạch đã tạo tiền đề để thành phố phát triển đô thị, hạ tầng kinh tế - xã hội, phục vụ phát triển công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp, văn hóa - xã hội, cải thiện dân sinh, xây dựng thành phố ngày càng văn minh, hiện đại, thành đô thị đặc biệt có sức hội tụ và lan tỏa lớn của vùng và cả nước.

Văn hóa, xã hội, giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực có bước tiến tích cực; hoạt động nghiên cứu, ứng dụng khoa học - công nghệ đã góp phần thiết thực hơn vào quá trình phát triển. Cùng với thành quả phát triển kinh tế, đời sống của nhân dân thành phố không ngừng được cải thiện, an sinh xã hội luôn được bảo đảm, thu nhập từng bước được nâng lên. Với truyền thống yêu nước, cách mạng, nhân ái và nghĩa tình, thành phố đã phát huy sức mạnh, trí tuệ của nhân dân và chăm lo cải thiện đời sống cho nhân dân, nhất là người nghèo, người có công với cách mạng, phụng dưỡng Mẹ Việt Nam Anh hùng. Ðến cuối năm 2014, số hộ nghèo có thu nhập từ 16 triệu đồng/người/năm trở xuống theo chuẩn nghèo của thành phố chỉ còn khoảng 1,3%. Công tác chăm sóc sức khỏe được quan tâm. Sự nghiệp giáo dục và đào tạo có nhiều tiến bộ, thành phố là địa phương đi đầu trong cả nước về phổ cập giáo dục, đã hoàn thành mục tiêu phổ cập giáo dục bậc trung học. Chương trình xây dựng nông thôn mới đạt kết quả cao.

Trong 30 năm đổi mới, từ thực tiễn sinh động và sáng tạo của mình, thành phố đã góp phần quan trọng, rất tích cực vào quá trình tìm tòi, nghiên cứu hoạch định, hình thành, phát triển đường lối đổi mới, chủ trương, chính sách của Ðảng, Nhà nước ta, nhất là về đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; hoàn thiện thể chế, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Chính việc thí điểm thực hiện nhiều chính sách đột phá của thành phố cho một nền kinh tế mở, các mô hình của kinh tế thị trường như phân cấp quản lý ngân sách, đầu tư, đa dạng hóa nhiều thành phần kinh tế... đã tạo điều kiện thuận lợi để các chủ thể kinh doanh trong nền kinh tế thị trường phát huy năng lực, lợi thế, đồng thời đây cũng là một trong những cơ sở thực tiễn thuyết phục để Trung ương xây dựng các chủ trương và thể chế hóa thành các khung pháp lý quan trọng như Luật Doanh nghiệp, Luật Ðầu tư áp dụng chung cho tất cả các thành phần kinh tế trong cả nước.

Thực tiễn sinh động của thành phố Hồ Chí Minh trong 40 năm qua cũng cho thấy: (1) Ðể ổn định kinh tế vĩ mô không nhất thiết phải có nhiều doanh nghiệp nhà nước mà doanh nghiệp nhà nước phải hoạt động thật sự có hiệu quả và Nhà nước sử dụng đồng thời nhiều công cụ để điều tiết thị trường. Ðồng thời cũng cho thấy sự đa dạng hóa sở hữu và thực hiện quyền tự do kinh doanh của công dân chính là động lực để phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; (2) Ðể phát triển một nền kinh tế thị trường định hướng XHCN cần phải hết sức coi trọng việc hoàn thiện thể chế kinh tế để phát triển đồng bộ các yếu tố thị trường và các loại thị trường, đồng thời bám sát thực tiễn, vận dụng sáng tạo nhằm phát huy cao nhất vai trò của Nhà nước trong việc hạn chế tác động tiêu cực do những khuyết tật của thị trường; (3) Vai trò của Ðảng bộ thành phố trong việc bám sát vào thực tiễn, tìm tòi, sáng tạo, tăng cường đồng thuận, phát huy cao độ vai trò làm chủ của nhân dân, thu hút mạnh các nguồn lực để phát triển, kiên trì thực hiện phương châm phát triển kinh tế bền vững, vì con người.

Dây chuyền sản xuất thiết bị, linh kiện điện tử tại Công ty TNHH Ðiện tử DGS, khu công nghệ cao TP Hồ Chí Minh. Ảnh: HỮU LUẬN

Trong giai đoạn tới, hai vấn đề chính đặt ra cho thành phố Hồ Chí Minh, theo chúng tôi là: (1) Về lĩnh vực kinh tế, các doanh nghiệp, nền tảng kinh tế còn thiếu tính cạnh tranh, đang đối diện với thách thức trong quá trình hội nhập khu vực và thế giới; (2) Về lĩnh vực quản lý đô thị, thách thức lớn nhất là sự bất cập giữa trình độ phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội với tốc độ tăng trưởng kinh tế và yêu cầu cải thiện dân sinh. Ðây là hai vấn đề mà Ðảng bộ thành phố cũng đã nhận thức rất sâu sắc qua quá trình tổng kết một số vấn đề lớn về kinh tế - xã hội của thành phố sau 30 năm đổi mới. Chúng tôi xin gợi ý một vài vấn đề để thành phố tham khảo, nghiên cứu:

Thứ nhất, tiếp tục quán triệt tinh thần, nội dung Nghị quyết 16-NQ/TW ngày 10-8-2012 của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển của TP Hồ Chí Minh đến năm 2020; tiếp tục thể chế hóa và tổ chức thực hiện Nghị quyết bằng những đề án, kế hoạch, chương trình cụ thể.

Thứ hai, về mô hình tăng trưởng, thành phố cần hướng tới mô hình tăng trưởng dựa trên nâng cao năng suất lao động, chất lượng và sức cạnh tranh với những nội dung chủ yếu sau: (1) Phương thức thực hiện: kết hợp hợp lý giữa chiều rộng và chiều sâu, lấy tăng trưởng theo chiều sâu là hướng chủ đạo; (2) Chiến lược tăng trưởng: chuyển tăng trưởng từ chủ yếu dựa vào xuất khẩu và đầu tư sang phát triển đồng thời cả về đầu tư, xuất khẩu và tiêu dùng trong nước; (3) Ðộng lực tăng trưởng: phải dựa trên năng suất lao động, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ðẩy mạnh nghiên cứu và triển khai (R&D) nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả, nâng cao giá trị gia tăng, tăng nhanh giá trị nội địa và tham gia có hiệu quả vào chuỗi giá trị toàn cầu; (4) Nguồn lực tăng trưởng: dựa trên cơ sở khai thác, phát huy nguồn nội lực đồng thời thu hút, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực bên ngoài; (5) Mục tiêu tăng trưởng: cần hướng tới các mục tiêu dài hạn, tăng trưởng bền vững, hiệu quả và vì con người.

Thứ ba, về tái cơ cấu các ngành kinh tế: (1) Cơ cấu lại sản xuất công nghiệp theo hướng tăng hàm lượng khoa học - công nghệ và tỷ trọng giá trị nội địa. Tiếp tục tập trung phát triển bốn ngành công nghiệp có hàm lượng khoa học - công nghệ và giá trị gia tăng cao như cơ khí, điện tử - công nghệ thông tin, hóa dược - cao-su, chế biến tinh lương thực, thực phẩm. Xây dựng các "cụm liên kết sản xuất", tạo điều kiện phát triển công nghiệp hỗ trợ; (2) Phát triển nông nghiệp đô thị hiện đại, hiệu quả, bền vững theo hướng nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ sinh học, trung tâm sản xuất giống cây trồng, giống vật nuôi của khu vực, bảo vệ môi trường; (3) Tập trung nâng cao tỷ trọng các ngành dịch vụ: thương mại quốc tế; tài chính, ngân hàng; dịch vụ cảng, kho bãi, hậu cần hàng hải và xuất, nhập khẩu; vận tải đa phương thức; du lịch, chú trọng phát triển các ngành nghề kinh doanh văn hóa và công nghiệp văn hóa nhằm đáp ứng kịp thời nhu cầu người dân khi thu nhập bình quân đầu người đã đạt hơn 5.000 USD; (4) Tiếp tục triển khai có hiệu quả cơ cấu lại các lĩnh vực trọng tâm về đầu tư công, hệ thống tài chính - ngân hàng và các doanh nghiệp nhà nước.

Thứ tư, về phát triển kinh tế vùng, với vai trò đầu tàu, là cực tăng trưởng trọng yếu, TP Hồ Chí Minh cần chủ động nghiên cứu, đề xuất Trung ương các cơ chế, chính sách thích hợp theo hướng đẩy mạnh phân cấp, tăng tính tự chủ cho thành phố, để thành phố thật sự trở thành đầu tàu, động lực kinh tế của khu vực và cả nước; chủ động phối hợp các địa phương nghiên cứu, đề xuất các thể chế tăng cường phát triển kinh tế vùng và liên kết vùng; chú trọng phát triển giao thông thành phố theo quan điểm "thành phố mở", gắn kết các tỉnh trong vùng kinh tế trọng điểm phía nam, hỗ trợ phát triển đồng bộ.

Thứ năm, cần tăng cường áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong quản trị công, dịch vụ công và quản trị doanh nghiệp; đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng đầy đủ yêu cầu của hội nhập quốc tế. Tiếp tục quan tâm, có những giải pháp hữu hiệu để hỗ trợ các doanh nghiệp tư nhân, các doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi sự kinh doanh trên địa bàn, coi đây là động lực năng động và sáng tạo quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

Năm 2015, TP Hồ Chí Minh tròn 40 năm xây dựng, phát triển và hội nhập. Với niềm tin sâu sắc vào đường lối, chủ trương của Ðảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; với truyền thống năng động, sáng tạo, đoàn kết, vượt khó, chủ động nắm bắt thời cơ, vượt qua thách thức của thành phố mang tên Bác, chúng ta hoàn toàn tin tưởng và cùng phấn đấu xây dựng TP Hồ Chí Minh văn minh, hiện đại, nghĩa tình; phát triển nhanh và bền vững; là đầu tàu, động lực, có sức thu hút và sức lan tỏa lớn của vùng kinh tế trọng điểm phía nam, có vị trí chính trị - kinh tế - xã hội quan trọng của cả nước, đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và trở thành một trung tâm công nghiệp, dịch vụ, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ của khu vực Ðông - Nam Á, xứng đáng niềm tin yêu của Ðảng và nhân dân cả nước, vững bước tự hào với danh hiệu vẻ vang: Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Anh hùng.