Hướng tới hệ thống quốc gia về giáo dục hòa nhập

Kế hoạch hành động quốc gia về giáo dục cho mọi người

Vào tháng 5-2000, tại Dakar (Senegal), 160 nước trên thế giới, các nhà tài trợ đa phương, song phương và các tổ chức phi chính phủ của nhiều nước đã họp mặt để tổ chức diễn đàn quốc tế về Giáo dục cho  mọi người (GDCMN).

 Tại Diễn đàn này, Việt Nam được đánh giá cao vì những thành tích nổi bật trong giáo dục, nhất là những tiến bộ nhanh về phổ cập giáo dục tiểu học. Các mục tiêu  của GDCMN có mục đích mở rộng và chăm sóc giáo dục mầm non,  bảo đảm giáo dục tiểu học có chất lượng, có được sự công bằng trong giáo dục ở các cấp học, tạo nhiều cơ hội thuận lợi để trẻ em được học THCS, giáo dục phải phù hợp cho tất cả thanh, thiếu niên thất học và người lớn có nhu cầu phổ cập THCS.

Thực hiện cam kết tháng 7-2003, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt "Kế hoạch hành động quốc gia GDCMN 2003-2015" của  Bộ Giáo dục và Ðào tạo. Ðây là công cụ điều chỉnh vĩ mô của Nhà nước trong lĩnh vực GDCMN, giúp các cơ quan trung ương, các địa phương có căn cứ xây dựng kế hoạch và cụ thể hóa hành động trong lĩnh vực GDCMN của mình. Các tổ chức quốc tế cũng có cơ sở để hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho Việt Nam nhằm đẩy nhanh và bảo đảm chất lượng  của các hoạt động GDCMN.

Kế hoạch hành động quốc gia GDCMN thể hiện Việt Nam là một đối tác tích cực hoạt động trong lĩnh vực  GDCMN,  bởi vì những mục đích của bản kế hoạch, mặc dù có những thách thức lớn khi thực hiện, nhưng đã bảo đảm đầy đủ các cam kết của Diễn đàn Dakar, đó là: huy động tất cả trẻ em và thanh, thiếu niên đến trường và họ đạt được trình độ phổ cập THCS với chi phí, chất lượng phù hợp, đáp ứng nhu cầu về kinh tế - xã hội, văn hóa, cũng như phát triển quốc gia; cho phép những đối tượng không trong độ tuổi đến trường được đi học với số lượng ngày càng đông.

Mặc dù đạt được những thành tích cao về số  học sinh nhập học, nhưng nhiều trẻ em vẫn chưa được tiếp cận với trường tiểu học, đặc biệt ở vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ước tính hơn 10% số trẻ trong độ tuổi chưa được tới trường. Ðiều này có thể coi như là một thách thức kép, thứ nhất là về huy động trẻ đến trường, và thứ hai là bảo đảm các em tiếp tục học xong chương trình năm lớp ở tiểu học. Phần lớn trẻ em thất học hiện nay đều sống ở vùng hoặc các nhóm dân cư có các điều kiện khó khăn khác nhau về kinh tế - xã hội, dân tộc, sức khỏe. Ðây là những trẻ khó tiếp cận tiểu học xét cả về khía cạnh khoảng cách địa lý lẫn về khả năng học tập. Vì vậy, để phổ cập giáo dục tiểu học cho những trẻ khó khăn đòi hỏi phải tập trung vào các phương pháp tiếp cận giáo dục hòa nhập và các  chương trình cầu nối để tái hòa nhập các học sinh bỏ  học vào hệ thống giáo dục tiểu học và THCS chính quy.

Giáo dục hòa nhập cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn

Trẻ em có hoàn cảnh khó khăn chịu thiệt thòi bao gồm: những nhóm trẻ không tiếp cận với trường tiểu học và cả những nhóm trẻ có chất lượng giáo dục tiểu học thấp, không bảo đảm được mục tiêu phổ cập THCS. Thông thường, những nhóm trẻ này là trẻ em nhà nghèo; trẻ bị khuyết tật; ở vùng dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng biển, hải đảo; trẻ phải làm việc sớm, hằng ngày kiếm sống trên đường phố... Số lượng trẻ khó khăn ước tính hơn hai triệu em, đây là đối tượng có ảnh hưởng rất lớn tới chất lượng GDCMN.

Giáo dục hòa nhập là nhu cầu, là sự tiếp cận tất yếu của nền giáo dục phát triển của mọi quốc gia. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, giáo dục hòa nhập là sự cam kết của Việt Nam đưa phổ cập giáo dục tiểu học và phổ cập giáo dục THCS đến 100% số dân cư trong độ tuổi. Ðây cũng là vấn đề then chốt để nâng cao dân trí, chuẩn bị cho công cuộc phát triển kinh tế của đất nước. Mục tiêu của giáo dục hòa nhập được thực hiện trong mục tiêu của GDCMN, tuy nhiên, nó cụ thể hơn. Ðó là, tất cả các trường học có trách nhiệm đáp ứng và tiếp nhận mọi trẻ em, bất luận về điều kiện thể chất, trí tuệ, xã hội, cảm xúc, ngôn ngữ hay các điều kiện khác bất lợi đối với các em.

Hệ thống giáo dục cần hướng tới hòa nhập, chủ động tìm kiếm những trẻ em chưa được tham gia vào giáo dục và bảo đảm sự linh hoạt nhằm hướng tới đáp ứng chương trình phù hợp với nhu cầu của người học. Như vậy, giáo dục hòa nhập là quá trình nhằm đáp ứng các nhu cầu khác  nhau của người học bằng việc giảm các rào cản trong môi trường học tập. Giáo dục hòa nhập hướng tới mọi trẻ em, đặc biệt là trẻ khuyết tật, trẻ em gái, trẻ em dân tộc thiểu số, trẻ em đường  phố và những trẻ em có hoàn cảnh khó khăn khác.

Những mục tiêu cụ thể, trước mắt cần đạt được, gồm bảo đảm tất cả trẻ em đều được đi học; giải quyết khó khăn, tháo gỡ những rào cản khiến trẻ không học hết tiểu học; bảo đảm tất cả trẻ em đều được hỗ trợ để học hết tiểu học; học có chất lượng.

Ðể đạt tới những mục tiêu đó, trước hết cần xây dựng một chiến lược quốc gia về hòa nhập trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Văn bản này cần đề ra các hành động cụ thể để bảo đảm mọi trẻ  em đều có quyền đi học tiểu học chính quy và có quyền được bảo vệ, chăm sóc, giáo dục, hỗ trợ tài chính và hòa nhập trong xã hội. Thực hiện trách nhiệm pháp lý trong tất cả các vấn đề có liên quan đến trẻ em khó khăn. Tăng cường chăm sóc và cung cấp các dịch vụ đặc biệt cho trẻ em nghèo, trẻ khuyết tật và các trẻ em khó khăn khác. Có sự phối hợp  giữa các cơ quan, đơn vị liên quan ở T.Ư và địa phương. Từ đó, có những việc làm, kế hoạch cụ thể, phát triển chính sách giáo dục hòa nhập, có sự liên kết với tiến trình, chính sách GDCMN; tạo ra việc học thiết thực, phù hợp, có ý nghĩa và gắn với điều kiện sống của người học.

Xây dựng chương trình, kế hoạch đào tạo giáo viên dạy hòa nhập, với môi trường và phương pháp dạy học thân thiện, phù hợp, đáp ứng nhu cầu của  mọi trẻ em. Tăng cường sự tham gia và hỗ trợ của cộng đồng cho giáo dục hòa nhập. Hệ thống thông tin và quản lý giáo dục, giám sát và đánh giá được vận hành hiệu quả. Xây dựng hệ thống giáo dục hòa nhập, nâng cao năng lực cho địa phương bằng cách tạo ra cơ chế hỗ trợ hiệu quả và huy động cao nhất nguồn lực tại chỗ của cộng đồng.