Hồn nước ở Lý Sơn

Hoàng Sa, nơi tổ tiên vẫy gọi

HUYỆN đảo Lý Sơn Sơn (Quảng Ngãi) - quê hương của Hải đội Hoàng Sa, nằm cách đất liền khoảng 16 hải lý, có diện tích tự nhiên trên 10 ngàn km2 với gần 22 ngàn dân). Từ thời phong kiến, Lý Sơn là nơi tập trung dân binh góp phần quan trọng trong việc thực hiện chủ quyền của Việt Nam tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Theo Phủ biên tạp lục, Lịch triều hiến chương loại chí, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí: Hải đội Hoàng Sa ở đảo Lý Sơn hoạt động liên tục từ thế kỷ 17, đầu thời chúa Nguyễn đến giữa thế kỷ 19 sang đến thời Tây Sơn với những cai đội nổi tiếng như Phú Nhuận hầu Võ Văn Phú, Hội Nghĩa hầu Võ Văn Khiết. Sang thời nhà Nguyễn, ngay từ thời Gia Long, nhà vua cũng đã sai Phạm Quang Ảnh làm Cai đội Hoàng Sa tuyển chọn các binh phu đi Hoàng Sa và cả Trường Sa, thực hiện nhiệm vụ đo đạc thủy trình, cắm mốc, dựng bia chủ quyền, lập miếu, lập bản đồ.

Ngày ấy các binh phu sử dụng những chiếc thuyền câu vượt sóng lớn ra bảo vệ quần đảo Hoàng Sa. Ông Phạm Thoại Tuyền - một người dân đảo Lý Sơn, hậu duệ thứ tư của một trong những người lính Hải đội Hoàng Sa cho biết: “Ghe bầu kềnh càng không chống nổi với sóng lớn, nếu ra khơi có thể bị sóng đánh vỡ tan. Dân binh phải đi bằng ghe câu, tuy nhỏ hơn nhưng lách sóng được. Chèo khoảng ba ngày, ba đêm thì đến quần đảo Hoàng Sa nếu biển lặng và thuận gió. Sáu tháng trên biển phải đối phó với trăm ngàn nguy hiểm, có thể mất mạng bất kỳ lúc nào. Thế nên trên mỗi thuyền câu đều trang bị sẵn nẹp tre và dây buộc, để phòng nếu có chết giữa biển thì nẹp xác rồi thả xuống nước, hy vọng xác trôi về quê nhà”.

“Hoàng Sa đi có về không.

Lệnh vua sai phải quyết lòng ra đi”,

Câu ca dao lưu truyền trên đảo này nói về sự nguy hiểm của những người nhận nhiệm vụ đi Hoàng Sa, đã ra đi là chín phần chết, một phần sống. Dù biết đi Hoàng Sa là rất hiểm nguy, nhưng nhiệm vụ vua giao phải tuân theo, cứ đến cuối tháng hai hàng năm, 70 ngư dân lại nhằm hướng Hoàng Sa thẳng tiến. Gia đình, họ mạc làm lễ tiễn đưa, vừa là tế sống, vừa là để tế những người đã chết, vừa thể hiện mong ước người thân của mình sẽ trở về nên cúng tế trời đất, nặn hình nhân thế mạng, đưa vào thuyền giấy thả ra khơi. Nguồn gốc lễ khao lề thế lính trên đảo Lý Sơn có từ ngày ấy để tưởng niệm những dân binh đã hy sinh vì bảo vệ đảo Hoàng Sa. Tiếp xúc với mọi cư dân trên đảo, ai cũng có thể nhận thấy, tên tuổi và câu chuyện về những hùng binh Hải đội Hoàng Sa dường như trở nên quen thuộc và tươi mới như ngày hôm qua.

Trong cuộc mưu sinh đầy bất trắc với biển cả, những chuyến đi hướng về Hoàng Sa, Trường Sa của 2.800 ngư dân Lý Sơn trên 400 chiếc thuyền đánh bắt xa bờ hiện nay thường xuyên ra tận quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa khai thác hải sản, luôn mang theo những nỗi niềm sâu thẳm, hồn nước quê hương.

Anh Phan Văn Tân - một ngư dân trong dòng họ Phan khẳng khái: “Anh cứ hỏi thử thì biết, ngư dân Lý Sơn ai cũng có suy nghĩ, đi Hoàng Sa, Trường Sa là tìm về với mảnh đất của cha ông đời trước. Trên quần đảo Hoàng Sa còn có các đảo mang tên các ông đội trưởng Hoàng Sa như: Quang Ảnh, Hữu Nhật. Chính vì vậy, ra tới nơi, ngư dân chúng tôi đều cáo, lạy tổ tiên!”.

Niềm tin sâu xa ấy đã ăn sâu, bắt rễ vì đã hóa thân, trở thành một dòng chảy, luôn song hành với cuộc sống của các thế hệ con cháu hiện tại trên hòn đảo này. Đến thăm gia đình ông Phạm Thoại Tuyền, ở thôn Đông, xã An Vĩnh, người ta có thể lầm tưởng ông là một nhà nghiên cứu. Trong ngôi nhà cổ đã qua mấy đời, tấm bản đồ An Nam Đại quốc họa đồ o Giám mục Pháp Jean Louis Taberd xuất bản năm 1838, kẳng định chủ quyền của Việt Nam trên quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, được treo ở vị trí trang trọng nhất. Dù là một người dân bình thường, nhưng ông có cả một tủ sách nói về Hoàng Sa, Trường Sa. Các bài báo viết về Hoàng Sa được ông sưu tầm, cất giữ cẩn thận. Trong đó có bài đăng tải cách đây trên 20 năm. Rồi những tập tài liệu cổ của dòng họ, nội dung đề cập đến những người đi lính Hoàng Sa.

Không chỉ có ông Tuyền mà trên đảo còn nhiều người đi sưu tầm và gìn giữ tài liệu như ông. Tám dòng họ ra khai phá đảo Lý Sơn từ năm 1604, dòng tộc nào cũng có người đi lính Hoàng Sa, vì thế, các dòng tộc này đều gìn giữ nhiều tư liệu quý giá đề cập đến Đội Hoàng Sa. Mối quan hệ dòng tộc, đó chính là sợi dây vô hình, gắn bó chặt chẽ các cư dân trên đảo Lý Sơn thành một cộng đồng lớn. Đà Nẵng, Quảng Ngãi mới đây đã đưa chương trình giáo dục về chủ quyền Hoàng Sa vào giảng dạy cho học sinh, nhưng ở Lý Sơn, các em học sinh cũng như mọi thế hệ cư dân trên đảo, từ bao đời nay, họ đã thấm nhuần về Hoàng Sa từ chính gia đình, dòng họ, đắm mình trong mảnh đất còn đầy dấu tích Hải đội Hoàng Sa - Bắc Hải. Việc hiến tặng Tờ lệnh Hoàng Sa cho Nhà nước của gia tộc họ Đặng trên đảo cũng là biểu hiện rõ nét nhất về ý thức chủ quyền biển đảo trong người dân Lý Sơn. Ông Đặng Lên cho rằng: “Gia tộc chúng tôi làm điều này là hoàn toàn phù hợp với đạo lý của ông bà đời trước”.

Lời cha ông khắc trên mộ gió

Các cuộc khai quật khảo cổ học gần đây cho thấy, đảo Lý Sơn từng có cư dân sống cách nay ít nhất 2.500 - 3.000 năm, là chủ nhân nền Văn hóa Sa Huỳnh hệ biển đảo, kế đó là Văn hóa Chămpa. Lớp văn hóa Việt kế tiếp cũng tạo được nhiều di sản quý báu. Ở Lý Sơn xưa có nhiều ca dao, ngạn ngữ đặc thù, nói về chính mảnh đất này, tâm tình hướng về đất liền, về cội nguồn. Ở Lý Sơn có các lễ hội đặc sắc như: lễ hội đua thuyền, hội dồi bòng, lễ hội tế đình làng An Hải.

Đặc biệt, ngày nay Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa - một lễ hội truyền thống văn hóa của huyện đảo Lý Sơn đã được lưu truyền từ hơn 300 năm trước. Cứ vào khoảng tháng 2 và 3 âm lịch hằng năm, huyện đảo Lý Sơn lại diễn ra các cuộc tế lễ dành cho những hùng binh năm xưa đã ra Hoàng Sa làm nhiệm vụ. Trước khi hành lễ, người dân Lý Sơn đến viếng, thắp hương những ngôi mộ gió (nghĩa là mộ không có xác người, chỉ tượng tưng một nắm đất thiêng dưới mộ).

Trong hàng trăm ngôi mộ gió ven đảo Lý Sơn, có một Ngôi mộ gió khá đặc biệt của cai đội thuỷ quân Đội Hoàng Sa Phạm Hữu Nhật - người đã nhiều lần dẫn đoàn dân binh ra trấn giữ Hoàng Sa từ trên 200 năm trước. Ngôi mộ nằm giữa bạt ngàn đồng ngô xanh mướt bên bờ cát. Thân xác đã nằm lại với biển Hoàng Sa nhưng những dòng chữ trên tấm bia đá vẫn khắc khoải quay mặt ra phía biển. Tấm bia ghi: “Suất đội, Chánh đội trưởng thuỷ quân Phạm Hữu Nhật. Từ năm 1836, tuân lệnh vua Minh Mạng đã đưa binh thuyền đi xem xét, đo đạc, cắm cột mốc, dựng bia chủ quyền ở Hoàng Sa. Ông mất năm 1854 trong một chuyến đi biển ra Hoàng Sa”. Năm tháng trôi qua, mùa qua mùa, đồng ngô quanh mộ ông lá lại lên xanh. Nhang khói trên nấm mộ gió vẫn tháng ngày nghi ngút. Tên tuổi của ông vẫn được lưu truyền qua các đời con cháu.

Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa thường diễn ra từ buổi chiều hôm trước, cả dòng họ đều tập trung ở nhà thờ của dòng họ mình tiến hành lễ. Trong tiếng chiêng trống rền vang, các cụ ông khăn đóng áo dài, các cụ bà khăn nhiễu áo the hầu lễ, người trẻ nét mặt thành kính đứng xung quanh xem người già tế lễ. Vào đúng nửa đêm, buổi lễ chính diễn ra tại di tích Âm Linh Tự. Thầy pháp đọc thần chú, làm các nghi thức bùa phép trước đàn thờ, thổi “linh hồn” vào các hình nhân và đặt vào lòng thuyền lễ có cắm nến và đồ lễ. Cuối buổi tế, con thuyền lễ mang theo những hình nhân thế mạng và đồ lễ được đẩy ra ngoài khơi, thả ra biển. Năm chiếc thuyền câu (mô hình tượng trưng) cùng những hình nhân thế mạng đã lần lượt thả trôi ra Hoàng Sa theo con đường mà các bậc tiền nhân Lý Sơn đã ra đi từ hơn 300 năm trước ngay tại bến thuyền của đảo Lý Sơn. Buổi lễ tế kết thúc khi trời đã gần sáng. Không chỉ đơn giản là cúng tế lính Đội Hoàng Sa, người dân Lý Sơn ngày nay cũng coi dịp tế lễ này là ngày giỗ tổ của dòng họ; đồng thời nâng tầm đậm chất văn hóa truyền thống địa phương. Ngư dân Phạm Thoại Tuyền cho biết: “Trên hai thế kỷ đã trôi qua những người già trên đảo Lý Sơn vẫn có thể kể lại rành rọt từng chi tiết của những buổi tế lễ ngày xưa, quen thuộc cứ như chính họ đã từng sống vào thời đó”.

Một thông tin vui đối với cư dân Lý Sơn là từ năm 2013, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa sẽ được UBND tỉnh Quảng Ngãi đứng ra tổ chức định kỳ hàng năm trong tháng 3 âm lịch. Nâng tầm lễ hội đậm chất văn hóa biển, đảo và tôn vinh những đóng góp của các thế hệ cư dân Lý Sơn trong quá trình xác lập chủ quyền và bảo vệ biển, đảo Việt Nam. Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Cao Khoa cho biết: Đã từ lâu, lễ khao lề thế lính Hoàng Sa tại huyện đảo Lý Sơn đã trở thành ngày hội lớn không chỉ của Quảng Ngãi mà còn với người dân mọi miền đất nước. Nhiều năm trước, lễ khao lề thế lính Hoàng Sa do các tộc họ trên đảo Lý Sơn tổ chức, song tháng 3 âm lịch năm 2013 tỉnh Quảng Ngãi sẽ chịu trách nhiệm chính tổ chức lễ khao lề tri ân Hải đội Hoàng Sa. Lễ hội bao gồm: Đại lễ cầu siêu, lễ cáo yết nghinh thần, lễ rước vong hồn chiến sĩ trận vong Hoàng Sa, lễ chánh tế, lễ tạ tại đình làng An Vĩnh, lễ tế tại Âm Linh Tự, liên hoan văn hóa thể thao các huyện ven biển và hải đảo, văn hóa ẩm thực. Dịp này, tỉnh Quảng Ngãi cũng sẽ tổ chức hội thảo khoa học "Tâm thức biển đảo trong đời sống cư dân Quảng Ngãi và các tỉnh duyên hải nam Trung bộ"; trưng bày hình ảnh, hiện vật, tư liệu quý liên quan đến chủ quyền của Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Ước tổng kinh phí dự kiến cho Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa năm 2013 khoảng 7 tỷ đồng. Đây là dịp khơi dậy ý thức người dân trong nước bảo vệ chủ quyền lãnh thổ Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa - Trường Sa; tiếp tục khẳng định chủ quyền Tổ quốc trên hai quần đảo thiêng liêng này trong cộng đồng quốc tế.

Bên cạnh việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, Lý Sơn đang có lợi thế về hệ sinh thái biển phong phú, thích hợp cho phát triển du lịch. Đề án xây dựng huyện đảo Lý Sơn thành đảo du lịch gắn với an ninh, quốc phòng được triển khai thực hiện sẽ dựa trên tiềm năng sẵn có của địa phương để hình thành các tuyến du lịch văn hóa trên cơ sở tham quan các di tích lịch sử văn hóa với các điểm: Chùa Hang, Chùa Đục, Nhà trưng bày di tích hải đội Hoàng Sa kiêm quản Trường Sa; đền thờ cá Ông, suối Chình, hang Câu... Trên đảo Lớn hiện có gần 100 di tích với một quần thể các đền, chùa, miếu. Tuyến du lịch biển đến các bãi san hô lặn biển, thám hiểm biển, các dịch vụ vui chơi và thưởng thức các món ăn đặc sản biển.

Hiện nay lượng khách ra đảo khá đông tham quan các quần thể di tích hải đội Hoàng Sa - Trường Sa, thăm chùa Hang, chùa Đục náu mình trong hang đá cùng các kiến trúc tâm linh của bà con vùng biển.

Và nữa, không thể quên “vương quốc tỏi” Lý Sơn. Leo lên đỉnh núi Thới Lới, một trong những miệng núi lửa lớn nhất còn lại trên đảo, du khách có thể nhìn toàn cảnh những cánh đồng trồng hành, tỏi chia ô đều tăm tắp, ngọn đèn biển sừng sững giữa biển trời xanh biếc và khó quên nhất là cảnh hoàng hôn đỏ rực bao trùm biển khơi. Không gì thú vị hơn khi thưởng thức đặc sản biển bên hòn Đụn, nhìn những đàn chim hải âu rộn rã bay về như chào đón khách phương xa. Trong chiều muộn, đảo Lý Sơn lộng lồng gió.Trên bến tàu, một thuyền trưởng ca lên: “Bốn mùa nghe biển xanh hát ca, yêu thương khi ào ạt. Những con thuyền lướt sóng ra khơi xa, đi tìm cho đầy luồng cá mới...Lý Sơn quê tôi, non xanh nước biếc, trăng treo trên đầu, súng anh bộ đội giữ yên đất trời…”

Bỏ qua cái bề ngoài, đi vào đời sống văn hóa, sinh hoạt và những tình cảm của cư dân trên đảo Lý Sơn, người ta dễ dàng chạm vào ý thức bảo vệ chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa đang ẩn giấu bên trong nơi hồn nước ở Lý Sơn.