Hoa văn trên nền thổ cẩm của người Ê Ðê

Nằm ở trung tâm của Tây Nguyên, Ðác Lắc là địa bàn chứa đựng nhiều nét văn hóa đặc sắc với dân số gần 1,8 triệu người, 44 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó, đồng bào Ê Ðê chiếm tỷ lệ đông nhất (khoảng 230 nghìn người).

Người  Ê Ðê ở Ðác Lắc có đời sống văn hóa rất đặc sắc, chính những giá trị văn hóa truyền thống đã tạo nên nét đặc trưng văn hóa của một vùng-miền, tạo nên nét khu biệt trong văn hóa so với các vùng khác. Những nét văn hóa phong phú và đa dạng của người Ê Ðê  được thể hiện qua lễ hội, những dáng vẻ trong kiến trúc, đường nét hoa văn trong mỹ nghệ, chế tác đồ dùng sinh hoạt...

Một trong những đặc sắc của nghệ thuật tạo hình độc đáo của người Ê Ðê là kỹ thuật trang trí hoa văn trên vải, những tấm thổ cẩm có giá trị văn hóa riêng biệt và là niềm kiêu hãnh của đồng bào các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên.

Từ một sợi chỉ trắng, để tạo mầu, những cô gái Ê Ðê đã nhuộm mầu cho những sợi chỉ đó, với bàn tay khéo léo của mình dệt thành những tấm vải (thổ cẩm). Vải của người Ê Ðê thường có bốn mầu cơ bản: mầu đỏ, mầu chàm, mầu vàng nghệ và mầu xanh. Ðể có được những mầu này, với kinh nghiệm tự nghìn đời người Ê Ðê đã rút ra được những công thức để chế tác mầu từ những loại thực vật có sẵn nơi núi rừng. Mầu xanh chàm thì dùng cây chàm, mầu vàng thì dùng vỏ của cây nhàu hoặc củ nghệ, mầu nâu dùng vỏ cây dẻ, mầu đen dùng vỏ cây tràm giã nhỏ ngâm vào với củ le le. Ðể có được độ bền và chắc của vải người Ê Ðê đã ngâm những sợi chỉ vào nước của bột gạo...

Trong những trang phục hằng ngày, người Ê Ðê thường mặc những bộ trang phục ít hoa văn, mà thường mặc những trang phục mầu chàm đen, để phù hợp với sinh hoạt nương rẫy của mình, còn những bộ trang phục có đường nét hoa văn trang trí thì chỉ khi có lễ hội, cưới xin mới phổ biến. Các sản phẩm thường được trang trí công phu là chăn, váy, áo, khố... Về kỹ thuật khi dệt hoa văn, những nghệ nhân thường xếp các sợi chỉ cùng mầu với những sợi chỉ đen thành thảm dọc, sao cho hợp với kiểu trang trí hoa văn đã được lựa chọn. Trong quá trình dệt những sợi chỉ ngang của dải hoa văn nổi lên trên trang phục, thường nằm ở mặt ngoài, thân sau và hai đầu khố. Những nét hoa văn cơ bản gồm hình mũi tên, hình chữ V, hình lá, hình ngọn cây dương xỉ, hình thoi được bố cục thành ô hoặc dải đối xứng qua trục ngang, trục dọc, hình chữ nhật... Ngoài ra trên trang phục còn có những đường nét của những đồ vật thông dụng của cuộc sống như: họa tiết gãy góc luôn có đường cong mềm nét, mập khỏe và là họa tiết trang trí chính. Ðể trang trí các dải hoa văn ở ngực, gấu áo thân sau của nam giới. Trên váy, chăn người phụ nữ Ê Ðê cấy tạo nên những hoa văn mầu đỏ trên nền mầu đen ở các vị trí trang trí. Mầu đỏ giữ vai trò chủ đạo, các mầu khác luôn làm nhiệm vụ phụ trợ hoặc dùng để tách các chi tiết hoa văn.

Nhìn chung, trang trí hoa văn trên vải của người Ê đê hầu hết là những họa tiết gần gũi với môi trường sống và sinh hoạt hằng ngày. Bên cạnh đó, còn có hoa văn phản ánh các sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng. Nghệ thuật trang trí trên vải phổ biến của người Ê Ðê là các dạng hoa văn cách điệu, song chúng ta cũng nhận thấy nhiều hình thức bố trí, sắp xếp hoa văn mang tính sáng tạo thể hiện trình độ thẩm mỹ và tài năng của người phụ nữ Ê Ðê.