Hình tượng người mẹ miền Nam qua một bức tranh

Khi ấy, họa sĩ Lê Lam - tác giả của bức tranh- là một họa sĩ trẻ ở thủ đô Hà Nội mới 24 tuổi. 

Họa sĩ Lê Lam tuy sinh ra và lớn lên ở Hà Nội (1931) nhưng đề tài miền Nam luôn theo ông cho đến tận bây giờ. Trong hơn chục năm tại chiến trường, ông đã vẽ hàng ngàn ký họa, trực họa, sau này khi đất nước thống nhất, một phần ông chuyển sang chất liệu sơn dầu khổ lớn. Một số tác phẩm của Lê Lam đã ghi đậm dấu ấn lịch sử như "Đội quân tóc dài", "Du kích Long An", "Má Bến Tre"... Bức tranh khởi đầu cho dòng sáng tác luôn hướng về miền Nam của ông là bức "Từng giờ từng phút hướng về miền Bắc" sáng tác năm 1955... 

Hiệp định Geneva ký kết chưa ráo mực, chính quyền miền Nam đã lập tức câu kết với đế quốc Mỹ phá họai hiệp định hòng chia cắt lâu dài đất nước ta. Đồng bào miền Nam không chịu khuất phục, đã vùng lên đấu tranh gan dạ, ngoan cường. Mặc dù sống trong vòng kìm kẹp của kẻ thù với bao cảnh mất mát, đau thương..., song đồng bào miền Nam vẫn kiên trinh, một lòng một dạ hướng về miền Bắc - nơi có Bác Hồ kính yêu - để gửi niềm tin sắt đá vào ngày thống nhất non sông, Bắc - Nam sum họp một nhà. Từ khát vọng thiêng liêng, mãnh liệt ấy, đồng bào miền Nam đã bất chấp gian nguy, vùng lên đấu tranh quyết liệt. 

Hiện thực bi tráng và hào hùng ở thời kỳ đầu của cuộc đấu tranh thống nhất nước nhà ấy từng được họa sĩ Lê Lam khái quát và phản ánh sâu sắc qua hình tượng một người phụ nữ miền Nam quần áo bà ba đen, khăn rằn quàng cổ, tay bồng con, mắt nhìn về miền Bắc, trong bóng đêm, bên gốc dừa, trước mặt là dòng sông đang xao động, đằng xa là cảnh khói lửa rực trời do kẻ thù càn quét, đốt phá... 

Với hình tượng giản dị, cô đọng, ngôn ngữ nghệ thuật chân phương, giản dị, hoà sắc trầm hùng, bức tranh có sức truyền cảm mạnh mẽ, lay động lòng người, mang giá trị tư tưởng cao. Nó đã đi vào lịch sử như một chứng tích hùng hồn của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Hồi ấy, Lê Lam có dịp gần gũi và rất cảm thông với tâm trạng của cán bộ, đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc, nhất là những anh chị em miền Nam công tác cùng cơ quan với họa sĩ ngày đêm thương nhớ quê hương, người thân ở bên kia vĩ tuyến 17. Vốn nặng lòng vì miền Nam và từ xúc động sâu sắc trước những tình cảnh ấy, họa sĩ đã sáng tạo nên hình tượng nghệ thuật trong tranh của mình, để nói lên niềm tin và khát vọng lớn lao của đồng bào nơi đầu sóng ngọn gió và còn bày tỏ tấm lòng mình với sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà. 

Bức tranh "Từng giờ từng phút hướng về miền Bắc" của họa sĩ Lê Lam đoạt giải nhì của Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1955 - triển lãm mỹ thuật toàn quốc đầu tiên khi hoà bình lập lại ở miền Bắc. Bức tranh đã được Nhà nước đề nghị danh họa Lê Quốc Lộc chuyển thể thành tranh sơn mài - chất liệu nghệ thuật truyền thống độc đáo và quý giá của dân tộc - để tặng Chính phủ nước Cộng hòa Dân chủ Đức vào năm 1956. Một điều đặc biệt là bức tranh này đã được Ban Mỹ thuật Trung ương lúc bấy giờ đưa sang Nhà xuất bản Mỹ thuật Trung Quốc để in thành bưu phẩm với số lượng lớn, phát hành khắp thế giới. Đáng tiếc là nguyên tác bức tranh đã bị thất lạc, nay chỉ còn lại trên bưu phẩm.