NDĐT - Có mặt tại Hà Nội nhân dịp Tuần lễ tiếng Ý trên thế giới (từ 19 đến 25-10), nữ nhà văn nổi tiếng của Ý Dacia Maraini đã có buổi toạ đàm cùng một số nhà báo, nhà nghiên cứu, giảng viên về chủ đề giữ gìn sự trong sáng và thuần khiết của tiếng mẹ đẻ trong bối cảnh giao lưu văn hoá, hội nhập quốc tế ngày nay, bên cạnh những ảnh hưởng tích cực còn có những tác động không nhỏ đến việc sử dụng ngôn ngữ, đặc biệt là trong giới trẻ.
Tiếng Ý và lịch sử
Trong lịch sử, ngôn ngữ Italia đã phải trải qua những cuộc đấu tranh gay gắt để hình thành và tồn tại. Ban đầu là sự cuộc đấu tranh giữa các nhà khoa học hàng đầu, điển hình là Galileo Galilei (1564 -1642) và Giáo hội để tiếng Ý được sử dụng một cách phổ biến, rộng rãi, thay vì chỉ sử dụng tiếng Latin và có sự phân biệt đối xử rõ rệt trong các tầng lớp xã hội. Bà Dacia cho biết, tiếng Ý ngày nay được sử dụng rộng rãi là do công lao lớn của Galileo, người đã đánh đổi bằng cả mạng sống của mình để đưa thứ tiếng mà ông đã viết, đã nói đến với công chúng, để tất cả mọi người đều sử dụng được mà không phải chịu sự chia rẽ như tiêng Latin.
Bà Dacia Maraini tại cuộc tọa đàm.
Lịch sử tiếng Ý luôn mang theo những mâu thuẫn trường tồn: mâu thuẫn giữa luận thuyết của Giáo hội lấy trái đất và con người làm trung tâm vũ trụ, và luận thuyết ngược lại của các nhà khoa học: trái đất chỉ là một hành tinh thuộc hệ mặt trời, và con người tiến hoá từ loài vượn chứ không phải do Chúa tạo ra.
Sau giai đoạn đảo lộn của thời kỳ Phục hưng, tư tưởng của nhà thần học Martin Luther đã khiến cả châu Âu thay đổi, điều đó cũng đồng thời làm thay đổi nhiều ngôn ngữ ở lục địa già này như chuẩn hoá tiếng Đức, tạo ảnh hưởng đến tiếng Anh... Tuy nhiên, ở Ý, ảnh hưởng mạnh mẽ của Giáo hội vẫn tác động lên ngôn ngữ, và những cải cách mới trong ngôn ngữ vẫn chưa được chấp nhận ở Ý.
Trong quá khứ, tiếng Ý bị chia rẽ và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ nhiều ngôn ngữ khác như tiếng Pháp, tiếng Đức… vì vậy tiếng Ý ngày nay cũng thể hiện rõ nét những dấu ấn đó.
Đến thời kỳ chiến tranh thế giới lần thứ 2, sự hình thành và phát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa phát xít đã khiến tiếng Ý bị ảnh hưởng. Những trào lưu ngôn ngữ mới ở châu Âu và ở Ý nói riêng bị sụp đổ, bị bôi nhọ do sự thoả hiệp của phát xít với Giáo hội. Tiếng Ý lại phải một lần nữa vật lộn để tồn tại.
Ngôn ngữ không tách rời khỏi đời sống chính trị, văn hoá, xã hội trong một giai đoạn của đất nước, và tiếng Ý cũng vậy. Được mệnh danh là thứ ngôn ngữ đẹp tinh tế của thơ ca, của nghệ thuật, thời trang, kiến trúc, ẩm thực…, tiếng Ý được coi là biểu hiện rõ nét nhất phong cách sống của người và đất nước Italia.
Ngày nay, tiếng Ý không còn bị can thiệp từ những yếu tố nội tại, nhưng cũng như nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới, trong đó có tiếng Việt, tiếng Ý đang đứng trước nguy cơ bị xâm lấn, bị bóp méo bởi sự pha tiếng, do tác động của toàn cầu hoá và giao lưu văn hoá. Đằng sau những ảnh hưởng tích cực, toàn cầu hoá và giao lưu về văn hoá đang để lại những dấu ấn không mong muốn trên ngôn ngữ.
Cuộc bảo vệ sự thuần khiết của tiếng mẹ đẻ
Giới trẻ ở Italia ngày nay, cũng như ở nhiều quốc gia khác, đang có xu hướng sử dụng thêm các ngoại ngữ vào trong tiếng mẹ đẻ của mình, theo bà Dacia Maraini, phổ biến nhất là trong lĩnh vực liên quan đến khoa học kỹ thuật. Bà Dacia cho biết, bà từng gặp gỡ và trò chuyện cùng nhiều sinh viên, và thấy họ ưa chuộng tiếng Anh để thay thế cho rất nhiều từ chuyên ngành thậm chí vốn có sẵn trong tiếng Ý.
Nhà văn Dacia chụp ảnh cùng bạn đọc.
Bà cho rằng con người thường có xu hướng sử dụng ngôn ngữ một cách thụ động, nhiều khi cũng chưa hiểu cặn kẽ ý nghĩa của chính ngôn ngữ đó. Học và biết nhiều ngoại ngữ là điều rất nên làm, nhất là trong bối cảnh giao lưu mạnh mẽ giữa các quốc gia trên thế giới hiện nay, nhưng cần phải tách biệt rõ ràng việc sử dụng các ngôn ngữ khác nhau. Mỗi ngôn ngữ có một vẻ đẹp thuần khiết riêng, mang đậm dấu ấn văn hoá, lịch sử, kinh tế, chính trị, xã hội… của từng quốc gia, cho nên giữ gìn vẻ đẹp thuần khiết của ngôn ngữ cũng là giữ gìn từng đấy giá trị.
Bà Dacia cho rằng, trách nhiệm bảo vệ sự trong sáng của tiếng mẹ đẻ là của chung tất cả mọi người, trong đó đi đầu là những người cầm bút. Mỗi nhà văn phải luôn ý thức được rằng đó không chỉ là trách nhiệm của những người làm về chữ nghĩa, mà phải là “trách nhiệm của một cơ thể đang tư duy, có trách nhiệm với đất nước mình yêu thương”.
Chia sẻ ý kiến này, nhà báo nổi tiếng Ý có mặt tại Việt Nam Beppe Severgnini cho rằng, việc hằng năm, các nhà văn, nhà ngôn ngữ Italia đi khắp thế giới để nói chuyện, thảo luận về vẻ đẹp của ngôn ngữ Ý cũng là một cách giữ gìn, bảo vệ sự thuần khiết của tiếng Ý. Một khi người dùng thấu hiểu, cảm nhận được vẻ đẹp, tính nhạc cũng như những giá trị tiềm ẩn bên trong tiếng mẹ đẻ, trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ gốc sẽ được nâng cao.
Bà Dacia chia sẻ, mỗi khi đứng trước một khái niệm mới bằng tiếng nước ngoài, thay vì sử dụng nó một cách dễ dãi, mỗi cá nhân chúng ta phải tư duy, phải tìm ra những khái niệm, từ ngữ tương đồng trong tiếng mẹ đẻ. Nếu mỗi người nếu đều có ý thức tư duy như thế, việc bảo vệ sự trong sáng của tiếng mẹ đẻ sẽ không quá khó khăn.
Những bài học kinh nghiệm, không chỉ có giá trị đối với người Ý trong công cuộc bảo vệ tiếng mẹ đẻ của mình, mà còn rất có ý nghĩa đối với Việt Nam, trong hoàn cảnh tiếng Việt đứng trước nguy cơ bị bóp méo do lạm dụng tiếng Anh, lạm dụng ngôn ngữ chat… lan tràn như hiện nay.
TUYẾT LOAN
