Ghép gân xương từ người chết não cho người chấn thương nặng

Trong chuyến du lịch Lào Cai, bệnh nhân Đ.T.Q (25 tuổi, Quảng Ninh) bị tai nạn lật xe. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng đứt động mạch khoeo trái kèm theo đứt ba dây chằng khớp gối gồm: dây chằng chéo trước, dây chằng chéo sau, dây chằng bên trong. Bệnh nhân đã được mổ nối mạch khoeo cấp cứu và tái tạo lại các dây chằng hai tháng sau đó. Khi hội chẩn, các bác sĩ tiên lượng nếu lấy gân tự thân sẽ không đủ để tái tạo lại cả ba dây chằng, bệnh nhân khó có thể trở về bình thường như trước tai nạn. May mắn, nhờ gân từ người cho chết não, bệnh nhân Q. được mổ nội soi, tái tạo lại ba dây chằng cùng lúc. Sau ba tháng, bệnh nhân tự đi lại được và vẫn đang giai đoạn tập phục hồi chức năng.

PGS.TS Nguyễn Xuân Thùy – Trưởng Khoa Chấn thương chỉnh hình 2, Viện phó Viện Chấn thương chỉnh hình, BV Việt Đức cho biết, trước đây chủ yếu sử dụng vật liệu tự thân (lấy từ chính cơ thể bệnh nhân) để ghép gân, xương. Thông thường để ghép gân, xương đa phần vật liệu tốt nhất là lấy từ chính cơ thể bệnh nhân, cho tỷ lệ thành công rất cao.

Tuy nhiên, việc lấy gân, xương từ chỗ này, đem ghép đi chỗ khác thực chất là việc hy sinh chức năng ít quan trọng ở vùng này để lập lại chứng năng quan trọng hơn ở vùng khác chứ không phải đem chi thể tổn thương về nguyên vẹn như ban đầu. Chính vì vậy, ở những trường hợp tổn thương đứt nhiều dây chằng, khuyết hổng xương quá lớn hoặc những tổn thương lặp lại nhiều lần... thì việc lấy gân xương từ chính người bệnh không đủ để bù vào những vị trị bị bệnh dẫn đến tình trạng bệnh nhân không khỏi bệnh hoàn toàn. Hơn nữa, có nhiều trường hợp gân xương của bệnh nhân không đáp ứng được về mặt chất lượng như gân bé, mỏng, ngắn. Đặc biệt, người Việt Nam cấu trúc gân xương nhỏ nên việc lấy xương tự thân có nhiều nguy cơ để lại di chứng vùng lấy gân.

Theo PGS. TS Nguyễn Xuân Thùy, với sự ra đời của luật ghép mô, hiến tạng năm 2007 cùng với sự phát triển của bảo quản mô, đã giúp cho việc sử dụng chất liệu gân đồng loại trong phẫu thuật tái tạo dây chằng chéo trước rất phát triển. Tại BV Việt Đức, sau khi được sự đồng ý của gia đình bệnh nhân, từ những mảnh gân, xương lấy từ bệnh nhân tình nguyện hiến tặng cho nghiên cứu khoa học, qua các giai đoạn sàng lọc về dịch tễ, vi khuẩn, qua chiếu xạ và bảo quản mô ở nhiệt độ âm 85 độ C theo quy trình của hiệp hội Mô Châu Á – Thái Bình Dương tại Trung Tâm mô trường ĐH Y Hà Nội đã tạo ra những mảnh ghép mới, bảo đảm vô trùng tuyệt đối và có cấu trúc không thay đổi sau năm năm bảo quản.

Loại mảnh ghép này chỉ bao gồm các cấu trúc sợi Collagen và khung Canxi, không còn tế bào nên bệnh nhân không phải dùng thuốc chống thải ghép. Vật liệu này do có sẵn trước mổ và số lượng nhiều, nên đủ cho phẫu thuật viên làm lại các loại dây chằng, ghép các loại xương, nhất là xương xốp theo đúng giải phẫu ban đầu của nó, với kích cỡ phù hợp với từng bệnh nhân, rút ngắn thời gian cuộc mổ, giúp bệnh nhân ít đau sau mổ, thể hiện ưu thế vượt trội trong các trường hợp tổn thương nặng.

Nhu cầu cao, nguồn “vật liệu” khan hiếm

“Việc lấy gân xương của người khác để ghép cho bệnh nhân sẽ giúp cho bác sĩ chủ động hơn trong việc lựa chọn nguyên liệu. Tùy theo tình trạng bệnh nhân, bác sĩ sẽ cân chỉnh chiều dài, đường kính để gọt bớt đi, bảo đảm đúng chỉ tiêu bệnh nhân cần ghép”, PGS. TS Nguyễn Xuân Thùy nói.

PGS. TS Nguyễn Xuân Thùy (trái) và BS Trần Hoàng Tùng trao đổi với phóng viên.

Thạc sĩ, bác sĩ Trần Hoàng Tùng - Khoa Chấn thương chỉnh hình II, Bệnh viện Việt Đức là bác sĩ nghiên cứu và mổ chuyên sâu về vấn đề này, cho chúng tôi tiếp xúc với một số trường hợp cụ thể như bệnh nhân N.V.T (25 tuổi, Hà Nội) bị đứt dây chằng chéo trước gối phải. Trước đó, bệnh nhân T. điều trị ở bệnh viện khác, trải qua bốn lần mổ dùng vật liệu tự thân để ghép tái tạo lại dây chằng chéo trước nhưng đều thất bại do “vật liệu” không đáp ứng được chất lượng. Sau đó, T. được các bác sĩ ở BV Việt Đức tiến hành kỹ thuật ghép gân xương của người chết não tái tạo lại cả hai bó của dây chằng chéo trước thành công. Sau ba tháng T đã có thể đi lại bình thường. Đến nay, theo dõi sau mổ ba năm, T. vẫn duy trì được đi lại và hoạt động thể dục thể thao như trước.

Cũng theo bác sĩ Tùng, hiện nay cứ ba tháng mới có được 10 - 15 gân từ người hiến tặng trong khi nhu cầu của người bệnh rất lớn. Trung bình một năm khoa CTCH 2 mổ khoảng 400 ca, chỉ định ghép gân đồng loại cũng rất chặt chẽ nhưng cũng chỉ trong hai tuần đã sử dụng hết số gân này, đa phần là ghép cho những bệnh nhân đã có kế hoạch ghép và chờ đợi từ trước nhiều tháng còn những bệnh nhân mới dù họ đề nghị đặt trước tiền nhưng cũng không có để sử dụng.

Nguồn gân, xương được lấy từ các bệnh nhân bị chấn thương sọ não nặng, bị “chết não”, nghĩa là cho dù tim bệnh nhân vẫn đập, vẫn thở nhưng não đã chết và sự sống chỉ còn được duy trì bằng máy móc. Mọi hoạt động đều tuân thủ theo Luật pháp và dưới sự điều hành, giám sát của Trung Tâm điều phối ghép Mô và Bộ phận cơ thể người Bộ Y tế,Trung Tâm ghép tạng, bệnh viện Việt Đức. Chỉ khi nào gia đình bệnh nhân “chết não” sau khi được tư vấn, tình nguyện hiến một phần cơ thể bệnh nhân cho khoa học dùng để cứu những bệnh nhân khác, thì bệnh viện mới tiến hành các thủ tục cần thiết để lấy các bộ phận. Tuy nhiên, do tâm linh của người Việt nên số lượng người hiến tạng không nhiều, dẫn đến khan hiếm nguồn nguyên liệu ghép.

Các bác sĩ hy vọng, trong thời gian tới, sẽ có nhiều hơn các bệnh nhân và gia đình tình nguyện hiến tạng và các bộ phận cơ thế để phục vụ cho nghiên cứu khoa học, đồng thời mở ra cơ hội sống cho các bệnh nhân khác.

Đối với bệnh nhân được ghép gân xương đồng loại, bệnh viện Việt Đức xác định đây là loại vật liệu dùng để nghiên cứu khoa học và mục đích nhân đạo, không phải là sản phẩm để kinh doanh nên bệnh nhân chỉ phải trả chi phí cho việc lấy gân, xử lý và bảo quản chờ ghép, bệnh viện hoàn toàn không có khoản “lãi” nào trong các kỹ thuật này. Tuy nhiên, tổng chi phí cho một ca ghép gân xương người chết não vẫn ở mức khoảng hơn 50 triệu một ca, trong đó nếu đúng tuyến, bệnh nhân được bảo hiểm thanh toán 60%. Chi phí này ở Singapore và một số nước nơi khác rơi vào khoảng 20 đến 30 nghìn đô la. Có rất nhiều du học sinh và người Việt Nam ở nước ngoài đã quay về BV Việt Đức để mổ bởi vì chi phí thấp mà tỷ lệ thành công ngang với các nước trong khu vực. Tuy vậy, thực tế đối với nhiều người Việt Nam, con số trên vẫn là một khoản chi phí lớn, nên nhiều khi dù không bảo đảm chất lượng nhưng họ vẫn yêu cầu bệnh viện tiến hành ghép gân xương tự thân.