Dưới mái đình làng cổ

Từ cái nôi văn hóa làng

Ðất làng Túy Loan không rộng, người làng Túy Loan không đông, nhưng tình người nơi đây quyến luyến. Ðầu xuân, đường làng đẹp hơn vì đang mùa trẩy hội. Làng mà phố. Phố trong làng. Cái mới, cái cũ cứ đan xen, hòa quyện. Về đây, gặp người làng, chừng như trong mắt họ, niềm tự hào về quê hương luôn thường trực. Hỏi các vị cao niên trong làng, ai cũng thuộc lòng đôi câu ca dao gắn liền với quê hương: Túy Loan trăm thứ đều ngon/Vừa vừa cái miệng kẻo chồng con hết nhờ.

Áo dài, khăn đóng chỉn chu, cụ Ðặng Công Tự vừa kéo đàn nhị, vừa nhâm nhi câu hát, rồi tủm tỉm cười: "Túy Loan không giàu tiền, giàu của, nhưng giàu nhất tình người và những giá trị văn hóa. Lớp con cháu ở làng bây giờ tiếp nối bước cha chú trong gia tộc, có nghĩa vụ đóng góp, xây dựng gia tộc. Từ làng mà vững bước chân ra phố, rồi từ phố biết phải trở về làng, về nơi chôn nhau cắt rốn...". Cụ Tự nhấp thêm chén trà đậm, mở đầu câu chuyện về làng với niềm tự hào là con cháu họ Ðặng, một trong bốn họ tộc lớn có công thành lập và khai sinh ra làng Túy Loan hôm nay. Sử sách của làng ghi lại rằng, đình làng Túy Loan được xây dựng vào năm Thành Thái thứ nhất (1889) với diện tích hơn một trăm mười mét vuông, nằm trong khuôn viên rộng hơn tám nghìn mét vuông. Văn bia đặt trong đình còn có bài ký của tam giáp Tiến sĩ Nguyễn Khuê, người Thanh Trì, Hà Nội, ghi lại sự việc lập đình, trong đó có đoạn viết: Ðình gồm một tòa chính tẩm, một tòa tiền đường đều làm bằng gỗ quý và lợp ngói. Trước sân có xây trụ biểu, bình phong khá sắc sảo. Bên trái đình là một ngôi từ đường thờ các vị tiền hiền. Văn bia ở nhà thờ ngũ tộc trong làng cũng ghi lại, vào năm Hồng Ðức (1470), năm vị tiền hiền của năm tộc Ðặng, Lâm, Nguyễn, Trần, Lê nhận chiếu Vua Lê Thánh Tông đi khẩn hoang, mở mang bờ cõi và dừng chân chọn nơi đây để lập ấp và đặt tên cho làng là Túy Loan. Ðến hôm nay, Túy Loan là làng cổ gần 550 năm của TP Ðà Nẵng. Hiện có 20 sắc phong thần của Vua các triều đại, trong đó xa nhất là của Vua Minh Mạng, gần nhất là của Vua Khải Ðịnh, vẫn được gìn giữ cẩn thận tại đình làng. Những sắc phong này chỉ được mở ra bởi người được phong kiêm thủ sắc thần, nghĩa là người phải tốt về nhân cách, gia đình thuận hòa, con cái hiếu nghĩa.

Là Hội chủ làng, vừa là người được chọn thờ sắc phong làng, hơn 16 năm qua, ông Ðặng Công Nhơn, 78 tuổi, mà người dân làng Túy Loan vẫn gọi bằng cái tên thân mật là ông Chín Nhơn, vẫn không quản ngày đêm qua lại coi sóc đình làng. Gặp ông cùng các bô lão trong làng đang ngồi bên ấm trà nóng cùng bàn việc hội làng, mới hay, suốt lịch sử ngần ấy năm, trên mảnh đất Túy Loan này, biết bao thế hệ người làng đã cùng chắt chiu, gìn giữ để những giá trị văn hóa làng không mai một trước thời gian. Mấy ngày nay, ông Nhơn vừa tự tay gói bánh tét, rồi chọn cây tre thẳng đẹp, còn nguyên ngọn để dựng làm cây nêu treo cờ hội trước đình làng. Nét mặt cương nghị luôn toát lên vẻ uy nghiêm của một người chủ làng, nhưng nụ cười của ông với bao trăn trở về văn hóa làng. Ông kể rằng, năm nào cũng vậy, việc "hội" có thể giảm nhưng phần "lễ" ở đình làng thì phải trang nghiêm và tuân thủ theo phong tục truyền thống bao đời nay. Mâm cỗ lễ đình làng không thể thiếu bánh tét, thịt heo, bánh tráng, ngũ quả... đó là những sản vật được làm nên từ vùng đất Túy Loan. Ðình làng rất linh thiêng, mỗi năm cứ đến ngày mồng 9 Tết Âm lịch, bà con dòng tộc trong làng lại nô nức tổ chức lễ hội đình làng, vừa để cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, vừa để nhắc nhớ con cháu hôm nay phải giữ được nét đẹp văn hóa làng. Mỗi người đóng góp một ít để ngày hội đình làng trở thành ngày đoàn tụ, ngày khai mở cho năm mới bình an, may mắn. "Người lớn không nghiêm thì con trẻ làm sao theo được? Tôi lớn tuổi rồi, nhưng đến mùa vẫn đi cày ruộng ào ào. Văn hóa cũng vậy, trao truyền cho thế hệ trẻ là nhiệm vụ của những người già. Văn hóa làng không mai một đi cũng chính vì có mái đình che chở, giữ được cái nôi làng là giữ được văn hóa làng" - ông Nhơn bộc bạch.

Ðiều đáng trân trọng là những người dân làng Túy Loan đi làm ăn, sinh sống ở xa cứ đến Tết, lại tranh thủ về quê, dự lễ. Bởi đình làng Túy Loan được xem là cội nguồn văn hóa tâm linh của người dân nơi đây và cũng là di tích lâu đời của thành phố Ðà Nẵng. Thắp xong nén nhang cầu phước đầu năm tại đình làng, anh Nguyễn Mạnh Hùng, vừa từ TP Hồ Chí Minh về thăm quê, tâm sự: "Ði đâu rồi cũng phải trở về. Mấy năm trước do công việc bận rộn, tôi không sắp xếp về được, nhưng năm nay, cả gia đình đều về thăm quê nội. Thấy quê hương ngày càng đổi sắc, tôi mừng lắm. Cứ mong sao mỗi độ xuân về, lễ làng lại thêm đông người chung hội".

Theo chân anh Nguyễn Thành Duân, cán bộ phụ trách công tác mặt trận, thôn Túy Loan Ðông 2 của xã Hòa Phong, chúng tôi đã cùng hòa vào lễ hội đình làng Túy Loan. Với anh Duân, được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này, đã là một hạnh phúc. Làng Túy Loan xưa hiện có bốn thôn, nhưng nhân dân trong các thôn đều sống với nhau chan hòa, đùm bọc. Mỗi năm được một lần chung niềm vui, niềm tự hào khi tham gia đoàn rước sắc phong từ nhà thờ tộc Ðặng về đình làng để tổ chức hành lễ. Phần lễ là của các vị cao tuổi trong làng, còn phần hội với những trò chơi dân gian như hát bài chòi, thi quạt bánh tráng, thi đập niêu đất, đua ghe... là của thanh niên, tuổi trẻ. Anh Duân hồ hởi: "Khi có hội, cả làng đều tham gia với tình đoàn kết tuyệt vời. Người trẻ học hỏi người già, thế hệ này nối tiếp thế hệ kia để cùng nhau gìn giữ, phát huy và bảo tồn những giá trị văn hóa, các di tích lịch sử của làng. Ðây vừa là trách nhiệm của người trẻ, vừa góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ mai sau".

Ðến khát vọng gìn giữ

Chợ Túy Loan ngày xưa là nơi giao thương của nhiều tàu, thuyền trên sông Túy Loan, ngày nay, chợ được xây dựng lại mới khang trang, rộng rãi. Như bao đời nay, người dân làng cổ Túy Loan vẫn giữ được những giá trị văn hóa tinh thần phong phú và không ngừng phát triển kinh tế, xây dựng cuộc sống mới. Không bị ảnh hưởng bởi xu thế đô thị hóa ngày càng lấn dần về ngoại ô Ðà Nẵng, người dân Túy Loan hôm nay vẫn thủy chung với nghề truyền thống là làm bánh tráng, mì Quảng Túy Loan. Ðây cũng là đặc sản quê nổi tiếng của Ðà Nẵng. Hiện ở đây còn sáu lò bánh, trong đó có lò bánh gia đình nhà bà Tĩnh với nghề gia truyền gần 50 năm. Trên con dốc đổ về làng Túy Loan, quán mì Quảng của bà Tĩnh lúc nào cũng đông chật khách. Vừa mang những tô mì Quảng gà nóng thơm phức ra bàn cho khách, chủ quán là con trai của bà Tĩnh cười vui: "Bây giờ ở Túy Loan nhiều quán mì Quảng mới mở nhằm phục vụ nhu cầu người dân. Nhưng mì của mỗi quán có một hương vị khác nhau. Ðặc trưng của mì Túy Loan là ở cách pha chế, nêm nước dùng, rau sống và không thể thiếu bánh tráng ngọt giòn. Gia đình tôi bao đời nay nối gót giữ nghề, để vừa phát triển kinh tế gia đình, cũng vừa là giữ lại những giá trị của một nghề truyền thống". Tìm hiểu thêm mới hay rằng, cũng từ những quán mì như thế này, các hộ gia đình nơi đây đã tích góp để xây dựng được nhà cửa khang trang, tạo thành một vệt phố trong làng. Thương hiệu bánh tráng, mì Quảng Túy Loan cũng đã được đăng ký bản quyền thương hiệu Việt.

Lễ rước sắc về đình làng Túy Loan vào ngày mồng 9 Tết Giáp Ngọ.

Trong các tua đưa khách du lịch về với làng cổ Túy Loan hôm nay, du khách sẽ được thưởng thức mì Quảng, được thăm các di tích cổ như đình làng Túy Loan, nhà cổ Tích Thiện Ðường... Phát triển kinh tế nhờ du lịch đó cũng là hướng đi đang được người dân làng Túy Loan khai thác. Nằm cách làng cổ Túy Loan không xa, ngôi nhà cổ Tích Thiện Ðường là điểm đến văn hóa thu hút ngày càng đông khách du lịch về làng. Cái đằm sâu của nét cổ kính lại như được khẳng định thêm bởi giá trị của ngôi nhà hơn 200 năm tuổi này. Nhờ bàn tay của những người thợ mộc tài hoa Kim Bồng đã xây dựng nên vẻ đẹp độc đáo của ngôi nhà. Anh Ðỗ Hữu Minh, chủ nhân ngôi nhà cổ đã mất khá nhiều thời gian, kinh phí và công sức để bảo tồn, tôn tạo ngôi nhà. Tất cả những kiến trúc xưa vẫn được giữ nguyên. Ngôi nhà bình yên với vườn rộng đầy cây trái, những lối đi quanh co đẹp đến nao lòng. Ðặc biệt là những cây cột gỗ cổ đã ngả mầu thời gian. "Ngôi nhà này từng là nơi nuôi giữ cán bộ cách mạng, từng ghi dấu bom đạn chiến tranh khốc liệt và cũng là minh chứng cho sự trường tồn của giá trị văn hóa truyền thống. Bây giờ gia đình tôi vẫn mở rộng cửa đón người dân và du khách đến thăm. Việc tự bỏ kinh phí tiền tỷ để tôn tạo, gìn giữ ngôi nhà cũng là muốn giữ lại một giá trị làm phong phú thêm cho văn hóa Ðà Nẵng", anh Minh cho biết. Phải chăng chính những việc làm tự thân của mỗi một người dân làng Túy Loan đã làm nên sự độc đáo, bản sắc của ngôi làng cổ này? Trong dòng chảy của cuộc sống hôm nay, đặc biệt, khi sức nóng của đô thị hóa đã và đang lan rộng về các vùng quê, thì những khát vọng gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống bằng những việc làm cụ thể lại là việc cần làm ngay, cần làm gấp.

Chúng tôi hòa vào dòng người đang chen kín bờ sông Túy Loan để hò reo cổ vũ cho các đội đua ghe. Phần hội của lễ hội đình làng Túy Loan đã bắt đầu.