Thành phố Hà Nội đang hoàn thiện Báo cáo tóm tắt trình UNESCO xem xét, tiến tới đưa di tích trở thành Di sản Văn hóa thế giới.
Thành Cổ Loa được xây dựng cách đây hơn 2.000 năm, gắn liền với quá trình xây dựng quốc gia Âu Lạc của An Dương Vương, đây là kinh đô Âu Lạc với trung tâm là thành Cổ Loa. Tòa thành là công trình phòng thủ gồm nhiều vòng khép kín với quy mô rộng lớn, kết hợp hài hòa giữa địa hình tự nhiên và bàn tay cải tạo của con người, thể hiện trình độ tổ chức xã hội, kỹ thuật xây dựng và tư duy quân sự phát triển của cư dân Việt cổ. Đồng thời, đây cũng là minh chứng sinh động cho năng lực sáng tạo của cộng đồng cư dân bản địa trong quá trình thích ứng với điều kiện tự nhiên và xây dựng Nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc. Trải qua thời kỳ Bắc thuộc, sau khi đánh thắng quân Nam Hán, năm 939, Ngô Quyền xưng Vương và tiếp tục lấy Cổ Loa làm kinh đô. Trong khu vực thành cổ, triều đình và nhân dân các thế hệ sau đã xây dựng nhiều công trình tưởng niệm An Dương Vương, công chúa Mỵ Châu và các danh tướng thời đó.
Ngày nay, bên cạnh những dấu tích về các vòng thành xưa, những di tích nổi bật cần phải kể đến gồm: Đền thờ An Dương Vương, đình Ngự triều di quy (nơi thiết triều xưa kia), am Mỵ Châu, đền thờ danh tướng Cao Lỗ... Di tích Cổ Loa còn có nhiều di chỉ khảo cổ quan trọng. Nhiều hiện vật khai quật được tại Cổ Loa cũng như những hiện vật trong các di tích ở đây đã được công nhận là bảo vật quốc gia gồm: Trống đồng Cổ Loa, bộ sưu tập lưỡi cày đồng, khuôn đúc Cổ Loa (minh chứng cho trình độ chế tác vũ khí, nhất là mũi tên đồng), cặp rồng đá thành bậc đền thờ An Dương Vương, tượng đồng An Dương Vương. Hệ thống di tích, di vật và các lớp trầm tích văn hóa được bảo tồn tại Cổ Loa đã tạo nên một quần thể di sản có giá trị đặc biệt.
Được sự đồng thuận của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Thành phố Hà Nội đã chỉ đạo các cơ quan, đơn vị triển khai nghiên cứu, khảo sát, thu thập tư liệu và từng bước xây dựng các luận cứ khoa học phục vụ quá trình hoàn thiện Báo cáo tóm tắt trình UNESCO. Di tích Cổ Loa dày đặc trầm tích di sản vật thể và phi vật thể giá trị với người Việt. Tuy nhiên, để vươn tầm nhân loại, Cổ Loa cần đáp ứng các tiêu chí về Di sản Văn hóa thế giới của UNESCO. Theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội Nguyễn Thanh Quang, hiện nay cần nhận diện, làm rõ các giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa, làm rõ những đặc trưng tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khảo cổ học, quy hoạch và cảnh quan của di sản. Nói cách khác, chúng ta cần lựa chọn để xác lập di tích Cổ Loa phù hợp với tiêu chí nào trong việc ghi danh Di sản Văn hóa thế giới của UNESCO.
Nhiều nhà khoa học cho rằng, cần nhìn nhận Cổ Loa như một biểu hiện sớm của mô hình đô thị - Nhà nước, gắn với tiến trình hình thành nền văn minh đầu tiên ở lưu vực sông Hồng. Nếu tiếp cận từ góc độ này, theo Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, chúng ta cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu so sánh với các kinh đô trong khu vực Đông Nam Á để làm rõ tính tiêu biểu, khác biệt và niên đại sớm của di sản. Trong khi đó, Giáo sư Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia nhấn mạnh: “Bên cạnh giá trị quân sự của di tích vốn đã được nhắc đến nhiều, chúng ta cần làm rõ hơn các yếu tố cảnh quan, văn hóa, thủy văn và mô hình phát triển của một trung tâm quyền lực sớm. Cổ Loa cần được nhìn nhận trong cấu trúc tổng thể gồm đô thị đa chức năng, hệ thống thủy văn liên hoàn, không gian cư trú cùng sự tiếp nối lịch sử, văn hóa qua nhiều thời kỳ. Đây cũng là cơ sở để khẳng định tính toàn vẹn và tính xác thực của di sản, hai tiêu chí đặc biệt quan trọng trong quá trình xét duyệt hồ sơ của UNESCO”.
Đây là những bước đi đầu tiên trên hành trình đưa Di tích Cổ Loa vươn tầm thế giới, trong đó, việc lựa chọn tiêu chí, xây dựng hồ sơ khoa học có chất lượng đóng vai trò hết sức quan trọng. Thời gian tới, Thành phố Hà Nội tiếp tục tham vấn các bên về các tiêu chí giá trị nổi bật toàn cầu, tính toàn vẹn và tính xác thực của di sản; làm rõ hơn vị trí và vai trò của Cổ Loa trong tiến trình hình thành các trung tâm quyền lực sớm ở Đông Nam Á và châu Á. Từ đó, nghiên cứu xây dựng kế hoạch tổng thể lập hồ sơ khoa học, từng bước hiện thực hóa mục tiêu đưa di sản này thành ứng cử viên của Việt Nam trong lộ trình đề cử UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới.
